Hazırlayan: Av. Elif Akkol

ADLİ VE İDARİ YARGIDA HAK KAYIPLARININ ÖNLENMESİ AMACIYLA DURDURULAN SÜRELER CUMHURBAŞKANI KARARIYLA 15 HAZİRAN 2020 TARİHİNE KADAR UZATILDI

26 Mart 2020 tarihinde Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7226 sayılı Kanun ile adli ve idari yargıdaki tüm sürelerin 30 Nisan 2020 tarihine kadar uzatılmasına karar verilmişti. Covid-19 salgın hastalığının ülkemizde etkilerinin henüz tamamen ortadan kalkmaması sebebiyle yargı alanındaki hak kayıplarının önlenmesi amacıyla ilgili getirilen durma sürelerinin 1 Mayıs 2020 tarihinden itibaren 15 Haziran 2020 tarihine kadar uzatılmasına ilişkin Yargı Alanındaki Hak Kayıplarının Önlenmesi Amacıyla Getirilen Durma Süresinin Uzatılmasına Dair Cumhurbaşkanı Kararı (“Cumhurbaşkanı Kararı”) 30 Nisan 2020 tarih ve 31114 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.[1]

DURMA SÜRESİ 15 HAZİRAN 2020 TARİHİNE KADAR UZATILAN SÜRELERİ

Cumhurbaşkanı Kararı ile

• Dava açma, icra takibi başlatma, başvuru, şikâyet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanaşımı süreleri, hak düşürücü süreler ve zorunlu idari başvuru süreleri de dâhil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin adli ve idari yargıdaki tüm süreler,

• Arabuluculuk ve Uzlaştırma süreleri,

• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile usul hükmü içeren diğer kanunlarda taraflar bakımından belirlenen süreler ve bu kapsamda hakim tarafından tayin edilen süreler,

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile takip hukukuna ilişkin diğer kanunlarda belirlenen süreler ve bu kapsamda hakim veya icra ve iflas daireleri tarafından tayin edilen süreler, nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariç olmak üzere tüm icra ve iflas takipleri, taraf ve takip işlemleri, yeni icra ve iflas taleplerinin alınması, ihtiyati haciz kararlarının icra ve infazına ilişkin işlemler

15 Haziran 2020 tarihine kadar salgın hastalığın yayılma tehlikesinin daha önce ortadan kalkması halinde yeniden değerlendirilmek üzere uzatılmıştır. Bu süreler durma süresinin sona erdiği günü takip eden günden itibaren işlemeye başlayacaktır. Durma süresinin başladığı tarih itibariyle (16 Haziran’dan itibaren) bitimine 15 gün ve daha az kalmış olan süreler 15 gün uzamış sayılacaktır.

DURMA KAPSAMINA GİRMEYEN SÜRELER

7226 sayılı Kanunun adli ve idari yargıdaki sürelerin durdurulmasına ilişkin Geçici Madde 1 kapsamına dahil edilmeyen

• Suç ve ceza, kabahat ve idari yaptırım ile disiplin hapsi ve tazyik hapsi için kanunlarda düzenlenen zamanaşımı süreleri,

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda düzenlenen koruma tedbirine ilişkin süreler ve

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda düzenlenen ihtiyati tedbiri tamamlayan işlemlere ilişkin süreler

aynı şekilde işlemeye devam edecektir. Bunlara ek olarak 30 Nisan 2020 tarihli Cumhurbaşkanı Kararındaki açık düzenleme ile 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nda öngörülen zorunlu idari başvuru yoluna ilişkin süreler de durma kapsamı dışında bırakılmıştır.

2004 SAYILI İCRA VE İFLAS KANUNU İLE TAKİP HUKUKUNA İLİŞKİN ÖZEL DURUMLAR

• İcra ve iflas daireleri tarafından mal veya haklara ilişkin olarak önceden satış günü verilme durumu mevcut ise ve bugün durma sürelerine denk geliyorsa bu işlemler de durmaya devam edecektir. Bu mal ve haklar için durma süresinden sonra herhangi bir talep aranmaksızın icra ve iflas dairelerince yeni bir satış günü verilecektir. Satış ilanı sadece elektronik ortamda yapılacaktır ve ilan için bir ücret talep edilmeyecektir.

• Durma süresi içerisinde rızaen yapılan ödemeler kabul edilecektir ve taraflardan biri diğer tarafın lehine olan işlemlerin yapılmasını talep edebilecektir.

• Konkordato mühletinin alacaklı ve borçlu bakımından sonuçları, durma süresince devam edecektir.

Söz konusu 15 Haziran 2020 tarihine kadar duran süreler kesin olmamakla birlikte Koronavirüs salgın hastalığın yayılma tehlikesinin daha önce ortadan kalkması halinde, Cumhurbaşkanı tarafından durma sürelerine ilişkin yeni bir değişiklik ya da revizyon yapılabilme ihtimalinin olduğunu hatırlatır bu sebeple sürecin sıkı takip edilmesi gerektiğini sizlere hatırlatmak isteriz.

Değişiklik ve gelişmeler hakkında sizleri her zaman bilgilendireceğiz, sağlıklı günler dileriz.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

[1] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200430-1.pdf

The post ADLİ VE İDARİ YARGIDA HAK KAYIPLARININ ÖNLENMESİ AMACIYLA DURDURULAN SÜRELER CUMHURBAŞKANI KARARIYLA 15 HAZİRAN 2020 TARİHİNE KADAR UZATILDI appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Av. Cihangir Fidan

COVID-19 SALGINININ İŞ YERİ KİRA SÖZLEŞMELERİNE ETKİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Yeni tip koronavirüs (covid-19) salgınının yayılmasını engellemek adına yapılan hukuki düzenlemeler ve alınan kararlar kapsamında yakın zamanda yürürlüğe giren 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile iş yeri kiralarının ödenmemesinin fesih ve tahliye hakkı doğurmayacağına yönelik geçici düzenlemenin getirilmiş olması ve birçok iş yerinin gerek alınan kararlar neticesinde aktif bir şekilde kullanılamaması gerek ülke ekonomisinin dar boğaza girmesi ile birlikte iş yeri kiraları tacirler açısından önemli bir külfet haline gelmiştir. Bu yazımızda iş yeri kira sözleşmelerini doğrudan ya da dolaylı olarak etkilen son düzenlemeler hakkında bilgilendirmelerimiz ile bu süreçte ticari faaliyeti durdurulan iş yerleri ve bu kapsama girmeyen diğer iş yeri kira sözleşmelerinin akıbetinin ne olacağına yönelik hukuki değerlendirmelerimize yer verilmiştir.

Kamuoyunun malumu olduğu üzere T.C. İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan “Koronavirüs Tedbirleri Genelgesi”[1] ile sinema, tiyatro, kafe, bar vb. birçok iş yerinin ticari faaliyetlerinin durdurulmasına karar verilmiştir. Bununla birlikte bazı AVM yönetimleri de benzer bir tedbir alarak AVM’lerin geçici süre ile kapatılmasına karar vermiştir. Dolayısıyla bu kapsama giren tacirlerin ticari faaliyetlerine devam edememelerinden dolayı önemli derecede gelir kaybına uğradığı, bu kapsama girmeyen tacirlerin ise her ne kadar ticari faaliyetlerine devam etmeleri mümkün olsa da hükümet yetkililerinin evde kal çağrıları ve ekonomik yavaşlama nedeniyle olumsuz yönde etkilendikleri açıktır.

Bu tedbirlere ilaveten iş yeri kira sözleşmelerini doğrudan etkileyen yeni bir düzenleme ise 26.03.2020 tarihinde yürürlüğe giren 7226 sayılı yasa ile yürürlüğe konulmuştur. Anılan yasanın Geçici 2. maddesi “1/3/2020 tarihinden 30/6/2020 tarihine kadar işleyecek iş yeri kira bedelinin ödenememesi kira sözleşmesinin feshi ve tahliye sebebi oluşturmaz.” hükmünü amirdir.[2] Geçici 2. madde ile iş yerleri ile ilgili olarak belirli bir kısıtlama getirilmediğinden madde hükmünün tüm iş yeri kira sözleşmelerini kapsadığı düşünülmelidir.

Kira sözleşmeleri 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 299-356 maddelerinde düzenlenmiştir. Mevzuata göre konut ve çatılı iş yerlerinde kira bedelinin ihtara rağmen 30 gün içerisinde ödenmemesi ya da bir yıldan az kira sözleşmelerinde bir yıl boyunca iki yazılı ihtara rağmen kira bedelinin ödenmemesi ve diğer hallerde kanunda yazılı şartların varlığı durumunda kiraya verenin haklı nedenle kira sözleşmesini fesih ve kiralananın tahliyesini talep etme hakkı bulunmaktadır. Anılan düzenleme ile kiraya verenin fesih ve tahliye hakkı geçici olarak kısıtlanmaktadır. Ancak bu durum kiracının kira bedelini ödeme borcundan kurtulduğu anlamına gelmemektedir. 3 ay süre ile ödenmeyen kira bedellerini ise hangi şartlarda geri ödeneceği hükme bağlanmamıştır; bu nedenle muhtemel durumda borçlunun temerrütü hükümlerinin uygulanması gerektiğini ve sürenin sonunda kira bedellerinin yasal faizi (bulunmakta ise sözleşmede kararlaştırılan faiz) ile birlikte talep edilebileceğini belirtmekte fayda vardır.

Covid-19 Salgınının Kira Sözleşmelerine Etkisi

Yaşamakta olduğumuz bu süreçte tacirlerin ekonomik olarak ağır darbe aldığı göz önüne alındığında iş yeri Kira Sözleşmelerinin akıbetinin ne olacağı ve bu süreçte iş yeri kiralarının ödenmeye devam edilmesinin gerekliliği ile sözleşme bedellerinde indirim talep edilip edilmeyeceğinin hukuki boyutları tartışılmaya devam etmektedir. Bu kapsamda hukuki çözümler olarak Türk Borçlar Kanununda düzenlenmiş olan İfa İmkansızlığı (Md.136) ile Aşırı İfa Güçlüğü (Md.138) hükümlerinin ne düzeyde uygulama alanı bulabileceği söz konusu olmaktadır. İfa İmkansızlığı ve Aşırı İfa Güçlüğü hükümlerinin hukuki değerlendirmesi yapılırken ticari faaliyetine devam edemeyen iş yerleri ve bu kapsama girmeyen ancak ekonomik olarak etkilenen diğer iş yerleri açılarından ayrı ayrı ele alınmasının daha sağlıklı olacağı kanaatindeyiz.

İfa İmkansızlığı Hükümlerinin Ticari Faaliyeti Durdurulan İş yeri Sözleşmelerine Uygulanabilirliği

İfa İmkansızlığına yönelik açıklamalara geçmeden önce, şunu belirtmek isteriz ki İfa İmkansızlığı hükümlerinin ticari faaliyeti devam etmesinde hukuki ya da idari bir engel bulunmayan iş yerleri hakkında uygulanması mümkün değildir. Zira aşağıda değinileceği üzere iş yerinin aktif olarak kullanılmasında yasal ya da idari bir engel bulunmamaktadır.

İfa İmkansızlığı TBK madde 136’da şu şekilde düzenlenmiştir:

Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlü olup, henüz kendisine ifa edilmemiş olan edimi isteme hakkını kaybeder. Kanun veya sözleşmeyle borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya yükletilmiş olduğu durumlar, bu hükmün dışındadır.

Borçlu ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almazsa, bundan doğan zararları gidermekle yükümlüdür.

Buna göre; borçlunun kusuru olmaksızın borcun ifası imkansızlaşmış ise borç sona ermekte ve karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçlu edimlerini yerine getirmekten kaçınabilmekte ve ifa edilmiş edimler var ise sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesini talep edebilmektedir. Kira sözleşmeleri karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerden olup, kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanılmasıyla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da buna karşılık kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Doktrinde de Kira sözleşmesinin kiraya verenin kira konusunun kullanımını kiracıya bırakmayı, kiracının da bunun karşılığında kira bedelini ödemeyi üstlendiği tam iki tarafa borç yükleyen bir sözleşme olarak ifade edilmektedir.[3] Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde adından da anlaşılacağı üzere her iki tarafın da sözleşmesel edimleri söz konusu olmakta ve her iki taraf da bu edimlerini ifa etmekle yükümlü olmaktadır. Tarafların birinin edimlerini yerine getirmediği ya da getiremediği durumlarda ise diğer taraftan edimlerini yerine getirmesi beklenemeyecektir. İfa İmkansızlığı hükümlerinin covid-19 nedeniyle ticari faaliyeti durdurulan iş yeri sözleşmeleri bakımından uygulama alanı bulup bulamayacağı tartışması ise iki önemli temel sebebe dayanmaktadır.

Bunlardan ilki; İfa İmkansızlığı hükümlerinin “ani edimli sözleşmeler” göz önüne alınarak düzenlenmiş olması ve kira sözleşmeleri gibi sürekli edimli sözleşmeler hakkında uygulama imkanı olmamasıdır. TBK madde 136’da düzenlenen İfa İmkansızlığı hükümlerinin kira sözleşmelerine uygulanabilmesi bu nedenle mümkün değildir. Doktrinde de bu konuda bir tartışma bulunmamaktadır. Karşılıklı borç yükleyen ve sürekli edimli sözleşmelerde borcun imkansızlaşması ise iki şekilde tezahür edebilmektedir. Birincisi borcun sözleşmenin devamına imkan vermeyecek şekilde imkansızlaşması (akde tahammül süresini aşacak şekilde); ikincisi ise Geçici İfa İmkansızlığı halidir. Geçici İfa İmkansızlığı halinin somut olaya konu iş yeri kira sözleşmelerine uygulanabilecek olması muhtemeldir ve bu hususa aşağıda değinilecektir.

Diğer temel husus ise; kira sözleşmelerinin doğası gereği kiraya verenin borçlarından biri olan TBK Madde 301 uyarınca “kiralananı sözleşmede öngörülen koşullara uygun olarak bulundurma” borcunun ifasının iş yerlerinin ticari faaliyetlerine devam edememesi nedeniyle imkansızlaşıp imkansızlaşmadığının tespiti yapılaması gerekliliğidir. Gerçekten de kiraya verenlerin, alınan idari kararlar nedeniyle, bu borcunun imkansızlaştığı söylenebilecek midir? Bu konuda doktrinde tartışmalar hala devam etmektedir. Bir kısım yazarlar bu durumun kiraya verenin TBK madde 301’de yer alan sözleşmede öngörülen koşullara uygun bulundurma borcunun TBK madde 305’de düzenlenen ayıp hükümlerine göre ifasının imkansızlaştığı yönündedir.[4] Aksi yönde görüş ise alınan kararlar nedeniyle bu borcu ifasının imkansızlaşmadığı, iş yerinin sözleşmeye uygun şekilde hazır bulundurulduğu ve alınan kararlar nedeniyle bu durumun ayıp olarak nitelendirilemeyeceği yönündedir.[5] Bu hususta kanaatimiz, her ne kadar kiraya verenin bir kusuru olmasa da ticari faaliyeti geçici olarak durdurulan iş yerinin, sözleşmede öngörülen şekilde kullanıma uygun olarak hazır bulundurulamadığı bu nedenle de kiraya verenin borcunun ifasının geçici olarak imkansızlaştığı, dolayısıyla bu süreçte kiracıdan kira bedeli ödeme borcunun yerine getirmesinin beklenemeyeceği yönündedir.

Bu noktada bir diğer önem arz eden husus ise kira sözleşmesinde iş yerinin ticari faaliyetinin belirtilmiş olması gerektiği ya da kiraya veren tarafından iş yerinin ticari faaliyetinin bilinmesi ya da bilinebilir olması gerektiğidir. Zira yayınlanan genelge ile iş yerlerinin kapatılmasına değil bazı ticari faaliyetlerin geçici olarak sonlandırılmasına karar verilmiştir. Şayet kira sözleşmesine konu iş yerinin ticari faaliyeti bu kapsama giriyor ise ve faaliyet konusu sözleşmede belirtilmiş veya kiraya verilen tarafından biliniyor ya da bilinmesi gerekiyor ise aşağıda bahsedeceğimiz Geçici İfa İmkansızlığı halinden faydalanmak söz konusu olabilecektir.[6]

Kiraya verenin borçlarından olan “sözleşmede öngörülen koşullara uygun olarak hazır bulundurma” borcunun genelge ile alınan kararlar nedeniyle imkansızlığı kabul edildiği ihtimalde kiraya verenin bu borcunun imkansızlaştığı ancak bu durumun şimdilik 3 ay süre ile söz konusu olduğu göz önüne alındığında ifa imkansızlığının geçici bir durum olduğu da ortadadır. Bu noktada, yürürlükte bulunan mevzuatta yer almasa da Yargıtay kararları ile uygulamada kendine yer bulan Geçici İfa İmkansızlığı kurumunun değerlendirilmesi gerekmektedir.

Geçici İfa İmkansızlığı Yargıtay İçtihatları ile getirilen ve önemli bir boşluğu dolduran bir kurum olarak karşımıza çıkmaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 28.04.2010 tarihli kararında[7] sözleşme ani edimli olsun ya da olmasın Geçici İfa İmkansızlığı hali söz konusu olur ise nasıl bir yol izleneceği ifade edilmiştir. Buna göre; ifa imkansızlığı hali geçici olur ise “akde tahammül süresi” olarak ifade edilen süre boyunca sözleşme ayakta kalabilecek ve İfa İmkansızlığı hükümleri uyarında sözleşme derhal sona ermeyecektir. Geçici ifa imkansızlığı hali tarafların “akde tahammül süresini” aşacak bir süreyle devam edecek durumda ise ancak bu durumda sözleşmenin İfa İmkansızlığı nedeniyle sona ermesi söz konusu olabilecektir. Akde tahammül süresi her somut olay özelinde değerlendirilmelidir. Anılan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararı esas alındığında bahse konu işyeri kira sözleşmeleri ifa imkansızlığı nedeniyle sona ermeyecek ancak edimlerin ifası bu durum sona erene kadar ertelenebilecektir. Buna göre; bu süreçte kiracıdan kira bedelini ödemesi beklenemeyecek ve ödenmiş bedeller var ise sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesi talep edilebilecektir.

Sonuç olarak; kanaatimiz somut olaya konu iş yeri kira sözleşmelerinde kiraya verenin geçici ifa imkansızlığı haline düştüğü bu sebeple bu süreçte kiracıdan kira bedeli ödenmesinin beklenmesinin mümkün olmadığı yönündedir. Bu soruların cevabı önümüzdeki süreçte yargı mercilerinin vereceği kararlar ile açıklığa kavuşabilecektir. Aksi görüşün kabulü halinde ise, ticari faaliyeti durdurulan iş yerlerinin TBK madde 138 uyarınca Aşırı İfa Güçlüğüne düşmüş olması nedeniyle uyarlama davası ikame ederek sözleşmenin uyarlanması talebinde bulunma hakkı bakidir.

Ticari Faaliyeti Durdurulmayan Ancak Ekonomik Olarak Etkilenen İş Yeri Kira Sözleşmelerinin Hukuki Durumu

19 Mart 2020 tarihli Koronavirüs Tedbirleri Genelgesi ile birtakım ticari faaliyetlerin durdurulmasına karar verilmiş olsa da ticari faaliyetine devam etmesi mümkün olan ancak evde kal çağrıları ve salgın nedeniyle yaşanan ekonomik yavaşlama neticesinde bazı ticari işletmelerin gelir-gider dengelerini sağlıklı bir şekilde sürdürmesi de mümkün olmamaktadır. Bahse konu iş yerlerinin faaliyet konuları idari kararlar ile yasaklanmadığından yukarıda değerlendirmiş olduğumuz Geçici İfa İmkansızlığı hükümlerinden faydalanılması ve “kira bedelinin ödemekten kaçınılması” imkanı söz konusu olamayacaktır. Bu halde ekonomik yönden olumsuz olarak etkilenen iş yeri kira sözleşmelerine ise Aşırı İfa Güçlüğü hükümlerinin uygulanması, her somut olayda ayrı ayrı değerlendirilmek üzere, kanunda öngörülen şartların varlığı halinde muhtemeldir.

Aşırı ifa güçlüğü TBK m. 138’de şu şekilde düzenlenmiştir:

“Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesin dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır”

Anılan hüküm ile borçlunun (somut olayda kiracının) sözleşmede taraflarca öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen bir durum nedeniyle sözleşmede kararlaştırılan borcu (kira bedelinin) ifa etmesinin beklenmesi hakkaniyete aykırılık teşkil edecek düzeyde olur ise bu durumda borçluya sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını (kira bedelinin düşürülmesini) talep etme imkanı tanınmaktadır.

Sözleşmelere ilişkin uyuşmazlıkların çözümünde en temel ilkelerden birisi “ahde vefa (sözleşmeye bağlılık” ilkesidir. Bu ilkeye göre sözleşmenin tarafları sözleşmede taraflarca öngörülen şartlar değişse dahi sözleşmenin ayakta kalması gereken çabayı göstermekle ve sözleşmede yer alan edimlerini ifa etmeye devam etmekle yükümlüdür. Aşırı İfa Güçlüğü olarak ifade edilen kurum ise Ahde Vefa ilkesinin bir istisnasını oluşturmaktadır. Zira kanun lafzından da anlaşılabileceği üzere, sözleşmede kararlaştırılan borcun ifasının beklenmesi dürüstlük kurallarına aykırılık teşkil edecek düzeyde tezahür eder ise ifanın aşırı güçleşmesinden bahsedilebilir. Türk Borçlar Kanunu madde 138’de Aşırı İfa Güçlüğü halinde hakimden sözleşmenin uyarlanmasının talep edilebileceği düzenlenmiştir; ancak bu yola başvurmadan önce Ahde Vefa ilkesi uyarınca tarafların bir araya gelerek karşılıklı iyi niyet ve dürüstlük kuralları çerçevesinde sözleşmedeki edimleri değerlendirmesi gerekmektedir. Taraflar arasında böyle bir mutabakat mümkün olmuyorsa kanunda öngörülen şartların varlığı halinde TBK madde 138 hükmüne başvurulabilir. Buna göre bahse konu şartlar aşağıdaki gibidir:

• Sözleşmede taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de mümkün olmayan olağanüstü bir durumun borçludan kaynaklanmayan şekilde ortaya çıkmış olması;
• Borçlunun borcunu ifa etmesinin beklenmesinin dürüstlük kurallarına aykırılık teşkil edecek düzeyde olması;
• Ortaya çıkan olağanüstü durum ile borcun ifasının beklenmesinin dürüstlük kurallarına aykırılık teşkil etmesi arasında uygun illiyet bağının bulunması;
• Borcun henüz ifa edilmemiş ya da ihtirazı kayıt ile ifa edilmiş olması gerekmektedir.

Bu noktada Covid-19 salgınının borçludan kaynaklanan bir durum olmadığı ve taraflarca öngörülmesi de mümkün olmayan olağanüstü bir durum olduğu açıktır. Bununla birlikte “borcun ödenmemiş olması ya da ihtirazı kayıt ile ödenmiş olması” şartı ise son derece dikkat edilmesi gereken bir husustur. Diğer tüm şartların var olduğu durumda dahi ihtirazı kayıt koymadan borcunu ifa eden borçlu artık sözleşmenin uyarlanmasını (kira bedelinde indirime gidilmesini) talep etme imkanı olmayacaktır. Diğer iki şart olan “Borcun ifasının istenmesin dürüstlük kurallarına aykırı düşecek düzeyde olması ve uygun illiyet bağı bulunması” şartları ise her somut olay özelinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Buradan anlaşılması gereken şudur ki; bu süreçte gelir kaybına uğramayan bir işletmenin aşırı ifa güçlüğüne düştüğünün iddiası şartların var olmaması nedeniyle mahkemece dinlenemeyecektir.

Sonuç Olarak;

Yukarıda yapmış olduğumuz açıklamalar çerçevesinde; ticari faaliyetleri 19 Mart 2020 tarihli Koronavirüs Tedbirleri Genelgesi ile durdurulan ve AVM yönetimlerinin aldığı kararlar nedeniyle faaliyetine devam edemeyen tacirlerin, kiraya verene yazılı bildirim yapmak şartı ile, Geçici İfa İmkansızlığı hükümlerinden faydalanarak şimdilik üç aylık süre ile kira bedellerini ödemekten kaçınabileceği kanaatinde olduğumuzu, aksi görüşlerin kabulü halinde ise yine TBK 138 uyarınca hakimden sözleşmede uyarlama talep imkanlarının baki olduğunu; ticari faaliyetleri durdurulmayan ancak ekonomik olarak etkilenen işyeri kira sözleşmelerinde ise, gelir kaybına uğradığı ispatının yapılması şartı ile, TBK 138 uyarınca hakimden sözleşmede uyarlama talep etme imkanı bulunduğu kanaatinde olduğumuzu belirtmek isteriz. Son olarak hukuki değerlendirmelerimiz bu yönde olmakla birlikte, yapmış olduğumuz açıklamaların her işyeri kira sözleşmesi açısından genel geçer bir şekilde uygulanmasının mümkün olmadığını her somut olayda somut olayın özelliklerine göre ayrı ayrı değerlendirme yapılmasını gerekliliği de gözden kaçırılmamalıdır.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

[1] https://www.icisleri.gov.tr/koronavirus-tedbirleri-genelgesi-kapsaminda-149382-is-yeri-gecici-sureligine-faaliyetlerine-ara-verdi

[2] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200326M1-1.html

[3] Cevdet Yavuz, Borçlar Hukuku Dersleri (Özel Hükümler), 13. Basım, sf. 215, İstanbul, 2014

[4] M.Tolga Özer, https://blog.lexpera.com.tr/kovid-19-salgininin-is-yeri-kiralarinda-kiracinin-borcuna-etkisi/, İstanbul 2020

[5] Asllı Makaracı Başak, Seda Öktem Çevik, Işılay Yörük, https://blog.lexpera.com.tr/korona-virusun-isyeri-kira-sozlesmelerine-etkisi, İstanbul, 2020

[6] Gündoğdu, Ural, https://blog.lexpera.com.tr/koronavirus-tedbirlerinin-kira-sozlesmelerine-etkisi, İstanbul, 2020

[7] Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 28.04.2020 tarih ve 2010-15/193 E. 2010/135 K. Sayılı Kararı.

The post COVID-19 SALGINININ İŞYERİ KİRA SÖZLEŞMELERİNE ETKİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Stj. Av. Bahar Kıraç

İŞ ÜRÜNÜ VE BAŞKALARININ İŞ ÜRÜNÜNDEN YETKİSİZ YARARLANMAK SURETİYLE HAKSIZ REKABET EYLEMLERİ

ÖZET

01 Temmuz 2012 yılında yürürlüğe giren 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) ile haksız rekabete ilişkin olarak ticari hayattaki gelişmeler doğrultusunda, 6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu’nda yer almayan yeni düzenlemeler yapılmış, uygulamada sıklıkla karşılaşılan ticari uygulamalar gözetilerek haksız rekabet hükümleri genişletilmiş ve geliştirilmiştir. 6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu’nda yer almayan düzenlemelerden biri de TTK madde 55/1-c bendindeki “başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma” hükmüdür. Bu hüküm “iş ürünü” kavramının konu edildiği ve koruma altına alındığı 6102 sayılı TTK’da yer alan tek düzenleme değildir. Örneğin, mülga TTK madde 57/5’de ve yürürlükteki TTK madde 55/1’in a bendinde de iş ürünü kavramına yer verilmiştir. TTK madde 55/1-c hükmü, iş ürünlerine ilişkin yetkisiz yararlanmalar sonucunda vuku bulan haksız rekabet hallerine ilişkin özel hükümdür. Bu bahisle 6762 sayılı mülga TTK’da yer almayan ancak yeni kanunla düzenlenmiş özel hüküm olması dolayısıyla bu çalışmamızda iş ürününe ilişkin açıklamalar ve örneklemeler 55/1-c bendi kapsamında yapılacak olup, bent kapsamındaki haksız rekabete ilişkin hukuki ve cezai sonuçları kısaca açıklanacaktır.

GENEL OLARAK

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 54. ve 63. maddeleri arasında düzenlenmiş olan haksız rekabet hükümlerinin amacı “Amaç ve İlke” başlıklı 54. madde ile belirtildiği üzere bütün katılanların menfaatine, dürüst ve bozulmamış rekabetin sağlanmasıdır. TTK’da yer alan haksız rekabet hükümlerinin kaynağı da 1986 tarihli İsviçre Haksız Rekabet Kanunu’dur. Haksız rekabete ilişkin amaç ve ilkeyi öngören TTK 54 ile haksız rekabet kabul edilen dürüstlük kuralına aykırı davranışlar ve ticari uygulamaların bir listesini içeren TTK madde 55 hükümleri, tamamen İsviçre’nin 1986 tarihli Haksız Rekabet Kanunundan tercüme edilerek TTK’ya aktarılmıştır.[1]

TTK madde 54 genel hüküm niteliğini haiz iken özel hüküm niteliğini haiz TTK madde 55’de ise madde gerekçesinde de belirtildiği üzere dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eden davranış ve uygulamaların yüksek yargı kararlarına göre en çok rastlanılan halleri düzenlenmiştir.[2] TTK madde 55’de “dürüstlük kuralına aykırı davranışlar, ticari uygulamalar” başlığı altında 6 tane (başlıca) haksız rekabet hali sayılmıştır. Bu haller kısaca şunlardır: “(a) dürüstlük kurallarına aykırı reklâm ve satış yöntemleri ve diğer hukuka aykırı davranışlar, (b) sözleşmeyi ihlâle ve sona erdirmeye yöneltmeler, (c) başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma, (d) üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı olarak ifşa etme, (e) iş şartlarına uymama ve (f) dürüstlük kurallarına aykırı işlem şartları kullanma”.

Dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eden davranış ve uygulamalardan biri de c bendinde yer alan “başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma” halidir. 6102 sayılı yeni TTK’da yer alan haksız rekabete ilişkin 55/1-c hükmünde yer alan “başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma” nın temelinde “emek ilkesi” yatmaktadır. Bu ilke rekabet özgürlüğü ve ticaret serbestisi gözetilerek ticari hayatta herkesin emeğiyle orantılı olarak dürüstlük ve ahlak kurallarına uygun şekilde kazanç elde edilmesi olarak ifade edilebilir. Nitekim c bendine ilişkin madde gerekçesinde hükmün emek ilkesinin genişletilmiş uygulaması olduğu ifade edilmiştir.[3]

I. TTK madde 55/1-c hükmü bağlamında korunan değer: İş Ürünü

İş ürünü, fikri mülkiyet hukuku düzenlemeleri ile özel olarak korunmayan zihni bir çaba ve/ veya belirli maddi harcamaların sonucu olarak tanımlanabilir.[4] Kanunda c bendinde “teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürünü” ifadesi kullanılmıştır. Burada yer alan iş ürünleri örnek kabilinden sayılmış olup, kanunda yer alan “gibi” ibaresinden bentteki örneklerin sınırlı sayı ilkesi (numerus clausus) gözetilerek sayılmadığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla fikri mülkiyet hakları kapsamında değerlendirmeye dahil edilemeyen, her türden emek harcanan, sahibinin rızası dışında ticari amaçlarla yetkisiz ve haksız şekilde yararlanılan iş ürünleri de bu hüküm çerçevesinde değerlendirilebilir. Hükmün uygulama alanına girebilecek iş ürünlerine örnek olarak kumaş deseni, bir evin kaba mimari çizimi, fabrika işletmesine ait masraf döküm listesi, yol tarifleri, kol saatlerine ait ürün çizimleri, eser niteliğini haiz olmayan bir resmin/fotoğrafın scanner/fotokopi makinesi yardımı ile çoğaltılarak başkaları tarafından satılması[5], iş akış şemaları, problem analizleri, üretim hazırlık çalışmalarına ilişkin taslaklar[6], hesap formülleri, gıda endüstrisinde üreticiler tarafından ürün içeriklerinde kullanılan aromalara özgü aroma profillerinin belirlenmesi, müşterilere özgü geliştirilmiş muhtelif sektörlere ait projeler ve benzeri hüküm kapsamında korunmaya değer iş ürünü olarak değerlendirilecektir.

İş ürünleri, sahibinin izni olmadıkça hiçbir surette kullanılamaz. İş ürününün sahibi iş ürününü emekleri sonucu meydana getiren, geliştiren ve belirleyendir. İş ürününün “iş ürününün sahibi tarafından” yazılı veya sözlü sözleşme ilişkisi kapsamında gerçek veya tüzel kişilerle paylaşıldığı hallerde, aralarındaki iş ilişkisi ne olursa olsun bu paylaşım sonucu iş ürününü gören veya elde eden gerçek veya tüzel kişilerin iş ürününü sahibinin rızası hilafına kullanması, iş ürünü üzerinde tasarrufta bulunması (üretim yapması, kiralaması, kullanması dahil her neviden bir tasarrufta bulunması TTK madde 55.1.c hükmünün ihlali anlamına gelir. İş ürününün sahibinin rızası dışında kullanılması haksız rekabettir. Taraflar arasındaki iş ilişkisinin sona ermesi, iş ürününün “iş ürünü sahibinin” rızası dışında kullanılmaması sonucunu doğuracaktır.

Örneğin bir tarafta üretici bir firma ve diğer tarafta dağıtıcı bir firma arasında kurulan bir tek satıcılık ilişkisi düşünelim. Böyle bir durumda da üretici, aralarındaki ticari ilişki özelinde meydana getirilmiş olsa dahi, dağıtıcının geliştirdiği bir iş ürününü dağıtıcının rızası hilafına kullanamaz veya aynı şekilde dağıtıcı da üreticinin geliştirdiği iş ürününü onun rızası hilafına kullanamaz. Emek harcanarak meydana getirilen teklifler, aroma profilleri, hesaplar, formüller, planlar iş ilişkisi sona ersin veya ermesin iş ürünü niteliğini haiz olup sahibinin rızası hilafına kullanılmamalıdır. Aksi halde dürüst rekabetin bozulmuş olması neticesinde haksız rekabet doğmuş olacaktır. İş ürünü emek harcayan, az çok bu iş ürünü için yatırım yapan tarafın emeğinin korunmasını amaçlamaktadır. İş ürününün, sahibinin rızası hilafında kullanılmasının TTK uyarınca fevkalade ağır hukuki ve cezai müeyyideleri bulunmaktadır.

II. Başkalarının İş Ürünlerinden Yetkisiz Yararlanma (TTK madde 55/1-c)

İş ürünlerini konu eden TTK madde 55/1-c hükmü, mülga Türk Ticaret Kanunu’ndaki önemli bir boşluğu dolduran yeni bir hükümdür. Bu yeni hüküm ile birlikte fikri mülkiyet hukuku kapsamında değerlendirilemeyen ve/veya özel hüküm çerçevesinde korunmayan fikri veya maddi anlamda emek sarf edilerek hazırlanmış, meydana getirilmiş iş ürünlerinin korunmaya değer olduğu kabul edilmiştir.  Buna göre;

“c-Başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma; özellikle;

1. Kendisine emanet edilmiş teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden yetkisiz yararlanmak,

2. Üçüncü kişilere ait teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden, bunların kendisine yetkisiz olarak tevdi edilmiş veya sağlanmış olduğunun bilinmesi gerektiği hâlde, yararlanmak,

3. Kendisinin uygun bir katkısı olmaksızın başkasına ait pazarlanmaya hazır çalışma ürünlerini teknik çoğaltma yöntemleriyle devralıp onlardan yararlanmak.” 

haksız rekabet teşkil edecektir.

Kanundaki düzenleme doğrultusunda kısaca emanet edilmesi, tevdi edilmesi veya devralınması bağlamında ticari amaçlarla serbest bir şekilde dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eden yetkisiz yararlanmalara karşı hukuki koruma sağlanma amacı söz konusudur.[7] Bu husus madde gerekçesinde yer alan şu ifadeden de açıkça anlaşılmaktadır:  “…Hüküm başkalarının emeğinden, iş, sonuç ve deneyimleri haklı olmayan yararlanmaları önlemeyi amaçlamaktadır. Hükümdeki yararlanma, ekonomik yarar elde etmeyi, başkasının emeğiyle haklı olmadığı halde sonuç almayı ifade etmektedir.” Ayrıca TTK madde 55/1-c. de yer alan ilk iki alt bent iş ürünlerinin sözleşmesel veya sözleşme öncesi güven ilişkisi çerçevesinde korunmasına ilişkindir.[8] Dolayısıyla bahsi geçen sözleşmenin yazılı olması şart değildir. Yazılı olmayan iş ilişkileri de kapsam dahilindedir.

Yukarıda iş ürünü kavramı ele alınırken izah edildiği üzere TTK madde 55/1-c hükmü, hâlihazırda özel kanunlarla korunan fikrî mülkiyet haklarını kapsamamaktadır. Burada hukuken özel olarak korunmayan ancak, iş, faaliyet, üretim vs. yönünden önem taşı­yan, teklif, hesap, plan gibi ürünler haksız rekabet hükümleri altında hukuken koruma altına alınmıştır.

Bu bağlamda c bendinin ilk alt bendinde iş ürününün sahibinin rızası kapsamında başka kişilere emanet edilmiş olması bakımından, iş ürününün sahibi dışındakiler tarafından elde tutulması noktasında hukuki aykırılık bulunmamaktadır. Ancak burada iş ürününü elinde tutanlar tarafından dürüstlük kuralına aykırılık teşkil edecek şekilde, emanet eden kişinin rızası dışında ticari kaygı güdülerek haksız bir şekilde tasarrufta bulunulmasının önüne geçmek amaçlanmıştır. TTK madde 55/1-c.2 hükmünde ise c bendindeki ilk alt bende benzer şekilde düzenleme yapılmıştır. Bu alt bentte dikkat çekilmesi gereken farklılık ise  iş ürününün sahibinden doğrudan edinilmeksizin başkaları tarafından tevdi edilmesi ve sağlanmasıdır. Ayrıca iş ürününün bir kişiye yetkisiz şekilde tevdi edilmesi veya sağlanmış olunmasının bilinmesi gereklidir ancak bu konuda bilgi sahibi olması gerektiği de yeterli görülmüştür. İş ürününün korunmasına ilişkin olarak düzenlenmiş olan c bendinin son alt bendinde ise iş ürünü üzerinde uygun bir katkısı bulunmaksızın pazarlanmaya hazır ürünün teknik çoğaltma yöntemleriyle devir alınması ve bunlardan haksız ve yetkisiz bir şekilde yararlanılması hüküm altına alınmıştır. Dolayısıyla TTK madde 55/1-c bendinde hüküm altına alınmış olan yararlanma kavramının özellikle ilk iki alt bent noktasında iş ürününden sınırsız bir yararlanma olmadığı sonucuna da varılmaktadır.

TTK madde 55/1-c.2 de ise iş ürününden haksız ve yetkisiz yararlanan kişinin bu hususu bilmesi gereklidir ancak hükümde bilinmesinin gerekli olduğu yeterli kabul edilmiştir. Bu husus mezkur alt bent kapsamındaki yararlanmanın tacir, tacir sayılan veya tacir gibi sorumlu olan kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olması bakımından önem arz etmektedir. Zira TTK madde 18/2 uyarınca tacir sıfatını haiz olan kişilerin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi hüküm altına alınmıştır. Bahsi geçen tacir sıfatını haiz kişilerin basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü söz konusu olduğundan TTK madde 55/1-c.2 kapsamında bu kişilerin TTK madde 18/2’ de yükümlülüğü de  göz önünde bulundurulmalıdır.[9]

III. BAŞKALARININ İŞ ÜRÜNLERİNDEN YETKİSİZ YARARLANMANIN HUKUKİ VE CEZAİ SONUÇLARI

Başkalarının İş Ürününden Yetkisiz Yararlananın Hukuki Sorumluluğu

Haksız rekabet sebebiyle açılabilecek hukuk davaları TTK m.56’da belirtilmiştir. Bunlar sırasıyla tespit davası, men davası, oluşan maddi durumun ortadan kaldırılması davası (eski hale iade), maddi ve manevi tazminat davasıdır.[10] Ayrıca haksız rekabet nedeniyle TTK m.61’ de özel olarak düzenlenmiş olan ihtiyati tedbir talebine başvurulabilir, geçici koruma türlerinden biri olan “delil tespiti” talep edilebilir[11].

TTK madde 56 şu şekildedir:

“I. Çeşitli Davalar

 MADDE 56- (1) Haksız rekabet sebebiyle müşterileri, kredisi, meslekî itibarı, ticari faaliyetleri veya diğer ekonomik menfaatleri zarar gören veya böyle bir tehlikeyle karşılaşabilecek olan kimse;

a) Fiilin haksız olup olmadığının tespitini,

b) Haksız rekabetin men’ini,

c) Haksız rekabetin sonucu olan maddi durumun ortadan kaldırılmasını, haksız rekabet yanlış veya yanıltıcı beyanlarla yapılmışsa bu beyanların düzeltilmesini ve tecavüzün önlenmesi için kaçınılmaz ise, haksız rekabetin işlenmesinde etkili olan araçların ve malların imhasını,

d) Kusur varsa zarar ve zıyanın tazminini,

e) Türk Borçlar Kanununun 58 inci maddesinde öngörülen şartların varlığında manevi tazminat verilmesini,

isteyebilir. Davacı lehine ve (d) bendi hükmünce tazminat olarak hâkim, haksız rekabet sonucunda davalının elde etmesi mümkün görülen menfaatin karşılığına da karar verebilir.

(2) Ekonomik çıkarları zarar gören veya böyle bir tehlikeyle karşılaşabilecek müşteriler de birinci fıkradaki davaları açabilirler, ancak araçların ve malların imhasını isteyemezler.

(3) Ticaret ve sanayi odaları, esnaf odaları, borsalar ve tüzüklerine göre üyelerinin ekonomik menfaatlerini korumaya yetkili bulunan diğer meslekî ve ekonomik birlikler ile tüzüklerine göre tüketicilerin ekonomik menfaatlerini koruyan sivil toplum kuruluşlarıyla kamusal nitelikteki kurumlar da birinci fıkranın (a), (b) ve (c) bentlerinde yazılı davaları açabilirler.

(4)Bir kimse aleyhine birinci fıkranın (b) ve (c) bentleri gereğince verilmiş olan hüküm, haksız rekabete konu malları, doğrudan veya dolaylı bir şekilde ondan ticari amaçla elde etmiş olan kişiler hakkında da icra olunur.”

Hukuki sorumluluk bahsinde değinilmesi gereken bir husus da açılabilecek tespit davası, men davası ve eski hale iade davası bakımından kusurun varlığı dava şartı olarak aranmamaktadır. Buna karşılık kasıt veya ihmal derecesinde kusurun mevcut olması ve uğranılan zararın ispat edilmesi maddi tazminat istemine ilişkin dava açılabilmesi için önkoşuldur. Maddi tazminat davasında davacı hem fiili zararını hem de yoksun kalınan karını talep edebilir. Ancak haksız rekabet sebebiyle açılacak olan tazminat davasında genel olarak zararın ispatı ve hesaplanması güçlük arz etmektedir. Dolayısıyla tazminat olarak TTK m. 56/1-e’ nin sonunda yer alan hüküm çerçevesinde haksız rekabet neticesiyle davalının elde ettiği menfaatin karşılığına hükmedilmesi de mümkündür.[12] Elde edilen menfaat tutarının belirlenememesi halinde ise TBK m. 50 çerçevesinde hakim tarafından hakkaniyete uygun bir meblağa hükmedilecektir.

Önemle belirtmek gerekir ki TTK m.56/1-c bendi uyarınca eski hale iade davasında talep edilmesi halinde haksız rekabetin işlenmesinde etkili olan araçların ve malların imhasına da hükmedilebilir. Eski hale iade davası kapsamında talep edilebilen malların imhası oldukça ağır bir müeyyide olması sebebiyle TTK m.56/2. fıkrasında belirtilen “müşteriler” yukarıda bahsedilen araç ve malların imhasını talep edemezler.[13] Son olarak eski hale iade davası ve bu dava kapsamındaki oldukça ağır bir yaptırım olarak nitelendirilen imha talebi ile haksız rekabetin sonuçlarının ve etkilerinin ortadan kaldırılması, haksız rekabet öncesindeki durumun iadesinin sağlanması amaçlanmıştır.[14] Ayrıca haksız rekabet sonucunda kişilik hakları ihlal edilen kişiler (gerçek veya tüzel kişiler) uğradığı manevi zararın giderilmesi için TBK m. 58 uyarınca manevi tazminat isteminde de bulunabilir.[15] Haksız rekabetin haksız fiilin özel bir görünümü olduğu bahsiyle TTK’ da haksız rekabete ilişkin boşluklar TBK’ da yer alan haksız fiil hükümleri ile doldurulmalıdır.[16]

TTK m.60 uyarınca haksız rekabet davaları bakımından bir ve üç yıllık zamanaşımı süreleri öngörülmüştür:

“V – Zamanaşımı

MADDE 60-(1) 56 ncı maddede yazılı davalar, davaya hakkı olan tarafın bu hakların doğumunu öğrendiği günden itibaren bir yıl ve her hâlde bunların doğumundan itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Şu kadar ki, haksız rekabet fiili aynı zamanda 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu gereğince daha uzun dava zamanaşımı süresine tabi olan cezayı gerektiren bir fiil niteliğinde ise, bu süre hukuk davaları için de geçerli olur.”

Başkalarının İş Ürününden Yetkisiz Yararlananın Cezai Sorumluluğu

Haksız rekabet eylemleri sadece hukuki değil, cezai sorumluluk da doğurmaktadır. Nitekim TTK 62/a bendi uyarınca, TTK 55’de yazılı haksız rekabet fiilleri cezai müeyyideye tabi tutulmuştur. Hükmün (a) bendi uyarınca TK 55’de yazılı haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler bakımından fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, TTK madde 56 gereğince hukuk davasını açma hakkını haiz bulunanlardan birinin şikâyeti üzerine, her bir alt bent kapsamına giren fiiller dolayısıyla iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılacağı hüküm altına alınmıştır.

“I – Cezayı gerektiren fiiller

MADDE 62–(1)a) 55 inci maddede yazılı haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler,

b) Kendi icap ve tekliflerinin rakiplerininkine tercih edilmesi için kişisel durumu, ürünleri, iş ürünleri, ticari faaliyeti ve işleri hakkında kasten yanlış veya yanıltıcı bilgi verenler,

c) Çalışanları, vekilleri veya diğer yardımcı kimseleri, çalıştıranın veya müvekkillerinin üretim veya ticaret sırlarını ele geçirmelerini sağlamak için aldatanlar,

d) Çalıştıranlar veya müvekkillerden, işçilerinin veya çalışanlarının ya da vekillerinin, işlerini gördükleri sırada cezayı gerektiren bir haksız rekabet fiilini işlediklerini öğrenip de bu fiili önlemeyenler veya gerçeğe aykırı beyanları düzeltmeyenler,

fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, 56 ncı madde gereğince hukuk davasını açma hakkını haiz bulunanlardan birinin şikâyeti üzerine, her bir bent kapsamına giren fiiller dolayısıyla iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılırlar.”

Yukarıda yer alan madde 55’e atıf doğrultusunda TTK madde 55/1.c bendi özelinde incelediğimizde, bu suç ile yasaklanan fiil başkalarının iş ürününden yetkisiz yararlanılmasıdır. TTK madde 55/1.c’de “özellikle” ibaresinden sonraki alt bentlerde “kendisine emanet edilmiş teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden yetkisiz yararlanmak”, “Üçüncü kişilere ait teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden, bunların kendisine yetkisiz olarak tevdi edilmiş veya sağlanmış olduğunun bilinmesi gerektiği hâlde, yararlanmak” ve “Kendisinin uygun bir katkısı olmaksızın başkasına ait pazarlanmaya hazır çalışma ürünlerini teknik çoğaltma yöntemleriyle devralıp onlardan yararlanmak” fiillerine yer verilmiştir. Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer konu da fiillerin daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturup oluşturmadığıdır. Şayet fiil daha ağır bir suçu oluşturmakta ise, haksız rekabetten değil daha ağır olan suçtan dolayı ceza verilecektir.

Haksız rekabet suçunun faili bakımından madde metninde özel bir belirleme yapılmamıştır. Bu suç özgü bir suç değildir ve suçun faili herhangi bir kimse olabilir. Kanunda bu suça ilişkin özel veya ayrık bir düzenlemeye yer verilmediği için, tüzel kişiler bu suçun faili olamazlar. Zira ceza hukukunda ancak gerçek kişiler fail olarak sorumlu olabilir. Bununla birlikte suçun ticari bir şirketin faaliyetleri kapsamında işlenmesi halinde, tüzel kişiliğin cezai sorumluluğuna gidilemez ise de tüzel kişilik bünyesinde bu fiili işlenmesinde rolü bulunan kişilerin (örneğin şirketin imza yetkilileri, genel müdür, yönetim kurulu üyeleri gibi) sorumluluğuna gidilebilecektir. Haksız rekabet suçunun mağduru ise geniş anlamda toplumu oluşturan herkes; dar anlamda ise, dürüstlüğe aykırı davranış ve uygulamalar ile zarara uğrayan tüzel kişiler, tüketici ve müşterilerdir.[17]

Suçun manevi unsuru ise TTK madde 62/1-a’da açıkça belirtildiği üzere kasttır. Ayrıca Türk Ceza Kanunu’nun 22/1 maddesi “Taksirle işlenen fiiller, kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır.” hükmünü amirdir. Bu doğrultuda TTK’nın 62. maddesinde suçun taksirli hali öngörülmemiştir.

Başkalarının iş ürününden haksız yararlanmak suretiyle haksız rekabet suçu şikayet üzerine soruşturulabilir ve kovuşturulabilir. Şikayet süresi TCK madde 73/2 uyarınca, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar.

Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/1-a uyarınca soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlar uzlaşma kapsamındadır.  Dolayısıyla TTK m.62/1-a bendindeki başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanmak sebebiyle haksız rekabet suçu da şikayete bağlı bir suç olduğundan uzlaşmaya tabidir.

Haksız rekabet suçları için yukarıda da bahsedildiği gibi TTK kapsamında cezai müeyyide olarak her bir fiil dolayısıyla iki yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülmüştür. Tüzel kişiler bakımından ise, TTK m.63 uyarınca tüzel kişilerin işlerini görmeleri sırasında bir haksız rekabet fiili işlenirse 62 nci madde hükmü, tüzel kişi adına hareket eden veya etmesi gerekmiş olan organın üyeleri veya ortakları hakkında uygulanır. Haksız rekabet fiilinin bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine de karar verilebilir.

SONUÇ

TTK madde 55/1-c çerçevesindeki düzenleme kapsamında dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eden yetkisiz yararlanmalara karşı hukuki koruma sağlanma amacı söz konusudur. Bu madde haksız rekabet hukukunu temellendiren emek ilkesinin geniş bir uygulamasıdır. Söz konusu bent kapsamında öngörülen şartları ihtiva etmesi halinde, her bir somut olaydaki muhtelif iş ürünü hüküm dahilinde değerlendirilebilir. İş ürünlerinden yetkisiz yararlanmalar sonucunda meydana gelen haksız rekabet neticesinde TTK madde 56’da yer alan davalar açılabilir, haksız rekabet halleri için özel olarak düzenlenmiş olan TTK madde 61 uyarınca “ihtiyati tedbir” talep edilebilir, HMK madde 400’de düzenlenen geçici hukuki korumalardan biri olan “delil tespiti” yapılması istenebilir. Ayrıca iş ürünlerine yönelik olan haksız rekabet fiilinin işlenmesi TTK madde 62/a bendi uyarınca suç sayıldığından ceza davası açılabilir.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

[1]Prof. Dr. Abuzer Kendigelen,  Yeni Türk Ticaret Kanunu Değişiklikler, Yenilikler ve İlk Tespitler, On İki Levha Yayıncılık, Mayıs, 2016, s.79.

[2] Bkz. TTK madde 54-55 gerekçesi

[3] Bkz. TTK madde 55/1-c bendi gerekçesi

[4] Botschaft 1983, BBI 1983 II, s.1069 (Naklen: Meliha Sermin Paksoy, Sözleşmeyi İhlale Yöneltme, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2018, s.224).

[5] Hüseyin Ülgen, Mehmet Helvacı, Arslan Kaya, N. Füsun Nomer Ertan, Ticari İşletme Hukuku, 6. Baskı, Vedat Kitapçılık, Eylül 2019, s.595.; Füsun Nomer Ertan, Haksız Rekabet Hukuku, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2016,1.Baskı, s. 318-319.

[6] M. Sadık Çapa, “Haksız Rekabet Hukukunda Başkalarının İş Ürünlerinden Yetkisiz Yararlanma”, Ankara Baro Dergisi, Yıl:2014, S: 2, s.365; Sami Karahan, Ticari İşletme Hukuku, 25. Baskı, Mimoza Yayınları, Eylül 2013, s.233; ayrıca bakınız Yargıtay HGK. E. 1995/11-1037 K. 1996_206 T. 27.3.1996.

[7] Yargıtay 11. HD, T.11.02.2005, E.2005/609, K.2005/1083. 

[8] Ülgen, Helvacı, Kaya, Nomer Ertan, s.595; Füsun Nomer Ertan, s.317.

[9] M. Sadık Çapa, s.367; Sami Karahan,s.235; Füsun Nomer Ertan, s. 321.

[10] Safiye Nur Bağrıaçık, Üretim ve İş Sırlarının Korunması, 1. baskı, On İki Levha Yayıncılık, Aralık 2017, s.169.

[11] Arslan, Nomer, Ülgen, Helvacı, s.619-621.

[12] Yargıtay 11. HD T. 24.11.2016, E.2016/7139, K.2016/9125; Yargıtay 11. HD T. 19.3.2001, E.2001/44, K.2001/2072.

[13] Füsun Nomer Ertan, s. 415.

[14] Arslan, Nomer, Ülgen, Helvacı, s.606.

[15] Prof. Dr. İsmail Kayar, Ticari İşletme Hukuku, 11. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Eylül 2018, s.297-299.

[16] Gönen Eriş, Ticari İşletme ve Şirketler, 3.Baskı, Seçkin Yayıncılık, Mayıs 2017, s.1110

[17] Çetin Arslan, Didar Özdemir, “Türk Ticaret Kanunu’nda Haksız Rekabet Suçu”, International Conference On Eurasian Economies, 2016, Session 3B: Hukuk, s. 270 (Çevrimiçi: https://www.avekon.org/papers/1535.pdf.)

The post İŞ ÜRÜNÜ VE BAŞKALARININ İŞ ÜRÜNÜNDEN YETKİSİZ YARARLANMAK SURETİYLE HAKSIZ REKABET EYLEMLERİ appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Stj. Av. Bengisu Salmaner

 KORONAVİRÜSÜN AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜ YARATMASI NEDENİYLE

SÖZLEŞMELERİN DEĞİŞEN KOŞULLARA UYARLANMASI

Dünyada ilk kez Çin Halk Cumhuriyeti’nin Wuhan kentinde görülen koronavirüs salgını (COVID-19) Dünya Sağlık Örgütü tarafından 12.03.2020 tarihinde pandemi (salgın) ilan edilmiştir. Koronavirüs salgınının tüm dünya inanılmaz bir hızla yayılması karşısında, ülkemizde salgının kontrolünü sağlamak adına çok sayıda tedbir alınmış ve halen daha alınmaya devam etmektedir. Buna rağmen koronavirüs, sosyo-ekonomik hayatımızı kısa bir süre içinde ve kaçınılmaz bir şekilde olumsuz etkilenmiştir. Sıra dışı bir seyirde ilerleyen bu süreçte hâlihazırda yeni kurulmuş ya da devam etmekte olan sözleşmelerin akıbeti güncel bir sorun hâline gelmiştir.

“Koronavirüsün (Covid-19) Türk Borçlar Hukuku ve Sözleşmeler Üzerindeki Etkileri” başlıklı yazımızda sözleşmede mücbir sebep düzenlemesi bulunması ihtimalinde koronavirüsün mücbir sebep niteliği sebebiyle ifa imkânsızlığı yaratması durumunu değerlendirmiş ve sözleşmede mücbir sebep düzenlemesi olmaması veya taraflar arasında herhangi bir yazılı sözleşme bulunmaması ihtimalinde, sözleşmenin TBK’nın 138. maddesi kapsamında uyarlanmasının taraflarca talep edilebileceğine değinmiştik. Koronavirüs salgını sebebiyle tarafların edimlerinin ifasının güçleştiği pek çok akdi ilişki hâlihazırda mevcuttur. Bu yazımızda sözleşmelerde aşırı ifa güçlüğü sonucu işlem temelinin çökmesi kapsamında sözleşmelerin değişen şartlara uyarlanması konusu irdelenecektir.

Hukukun temel ilkelerinden biri olan “Ahde vefa ilkesi” (pacta sunda servanda) kişilerin serbest iradeleriyle kurdukları sözleşmeye bağlı kalmalarını ifade eder. Ahde vefa ilkesi uyarınca sözleşme kurulduktan sonra değişen koşullar, tarafların sözleşme ile üstlendikleri edimleri ifa yükümlülüklerini etkilemez. Bu ilkeye bağlı olarak borçlu edimini üstlendiği şekliyle ifa etmekle yükümlü olacaktır. Ancak sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun vuku bulması durumunda, ifa imkânsız olmamakla birlikte aşırı derecede güçleşmiş olabilir. söz Böyle bir durumda ahde vefa ilkesinin katı bir şekilde uygulanması haksız ve adaletsiz bir sonuç ortaya çıkarır. İşte ahde vefa ilkesinin istinasını, “işlem temelinin çökmesi” teorisi oluşturmaktadır.

Sözleşmenin ifası sırasında hal ve koşulların değişmesi halinde, dürüstlük kuralı gereği sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması gerekli ise, ahde vefa ilkesinin aksine sözleşme yeni hal ve şartlara göre uyarlanabilir. Buna “sözleşmenin değişen şartlara uyarlanması ilkesi” denir. Bu ilke Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 17.09.1997 tarihli bir kararında şu şekilde ifade edilmiştir; “…Ahde vefa ilkesine göre; sözleşme yapıldığı andaki gibi aynen uygulanmalı ve hükümlerine riayet olunmalıdır. Sözleşmeye bağlılık ilkesi hukuki güvenlik, doğruluk ve dürüstlük kuralının bir gereği olarak, sözleşme hukukunun temel ilkelerinden biridir. Karşılıklı edimleri içeren sözleşmelerde, edimler arasında mevcut olan denge şartların olağanüstü değişmesiyle büyük ölçüde tarafların biri aleyhine katlanılamayacak derecede bozulabilir. Buna göre akit yapıldığı sırasında mevcut bulunan şartlar önemli surette değişmişse, artık taraflar sözleşme ile bağlı olmamalıdır. Bu görüş doktrinde “Emprevizyon Teorisi” adıyla anılır. (Tekinay/-Akman/Burcuoğlu/Altop, Tekinay Borçlar Hukuku, Genel Hükümler 7.Bası.İst. 1993 sh: 1005) İşte edimler arasındaki dengeyi aşırı derece bozan olağanüstü haller harp, ülkeyi sarsan ekonomik krizler, enflasyon grafiğindeki olağanüstü yükselmeler, şok devalüasyon, para değerinin önemli ölçüde düşmesi gibi hallerde sözleşmeye bağlılık ile sözleşme adaleti ilkeleri arasında bir çelişki hasıl olur ve artık sözleşmeye sıkı sıkı bağlı kalma adalet, hakkaniyet ve objektif hüsnüniyet (MK. Md.2/2) kaidelerine aykırı bir durum yaratır hale gelir. Bu adaletsiz sonuçları bertaraf etmek için, bugün İsviçre-Türk Hukuku’nda çoğunlukla dayanılan esas, dürüstlük kuralı uyarınca çözüm bulunmasıdır. Karşılıklı edimleri içeren sözleşmelerde edimler arasındaki dengenin, olağanüstü değişmeler yüzünden alt üst olması, borcun ifasını güçleştirmesi ve belki de imkansız hale gelmesi durumunda “işlem temelinin çökmesi” gündeme gelir. Bu gibi hallerde emprevizyon veya Clausula Rebus Sic Stantibus kuramı çerçevesinde kurulmuş olan bir sözleşmede değişikliklerin yapılması için hakimin sözleşmeye müdahalesi istenebilecektir. Hakim bu gibi hallerde ya sözleşmeyi ortadan kaldıracak ya da sözleşme koşullarının olağanüstü olgulara uyarlanmasına ve böylece sözleşmede bozulmuş olan dengeyi yeniden sağlayacaktır.

Ahde vefa ilkesinin istisnasını işlem temelinin çökmesi teorisinin oluşturduğundan bu bağlamda aşırı ifa güçlüğü kavramını da incelemek gerekmektedir. İfa imkânsızlığı ve aşırı ifa güçlüğü kavramları farklı kavramlar olup, bu kavramlar birbirleriyle karıştırılmamalıdır. İmkânsızlık kavramından farklı olan ve aşırı ifa güçlüğüne dayanan uyarlama talebi, Türk Medenî Kanununun 2 nci maddesinde hüküm altına alınan dürüstlük kuralına dayanmaktadır. Her ne kadar ifanın imkânsızlaşması ve aşırı ifa güçlüğü kavramları yakın ilişki içinde olsa da aşırı ifa güçlüğü durumunda, ifa imkânsızlaşmamakta yalnızca borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ifaya konu edimler arasındaki dengenin borçlu aleyhine aşırı derecede bozulmuş olduğu bir hal söz konusu olmaktadır. Bu ihtimalde işlem temelinin çöktüğü kabul edilmektedir.

İşlem temelinin çökmesi durumunun söz konusu olduğu hallerde sözleşmenin değişen şartlara uyarlanabilmesine ilişkin şartlar 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 138 inci maddesinde öngörülmüştür. Buna göre sözleşmenin değişen koşullara uyarlanmasının şartları aşağıdaki şekilde sıralanabilir;

1) Sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan ve taraflarca öngörülemeyen olağanüstü bir durumun varlığı

2) Uyarlama talep eden tarafın (aşırı ifa güçlüğü içine düşen borçlunun) olayın meydana gelmesinde kusurunun bulunmaması

3) Sözleşme ile kararlaştırılan edimler arasındaki dengenin dürüstlük kuralına aykırı şekilde aşırı ölçüde farklılaşmış olması

4) İfası aşırı derecede güçsüzleşen edimin ifa edilmemiş olması veya edimin ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklar saklı tutularak ifa edilmiş olması

5) Sözleşme kurulduktan sonra meydana gelen öngörülemeyen değişiklik ile edimin ifa edilmesinin aşırı derecede güçsüzleşmesi arasında uygun illiyet bağının bulunması

Bu şartların varlığı halinde hâkimden sözleşmenin uyarlanması talep edilebilecektir. Mümkün olmaması ihtimalinde ise sözleşme sona erdirilebilecektir.

Koronavirüs salgınının taraflarca öngörülemeyen veya öngörülmesi beklenemeyen olağanüstü bir durum olup olmadığı doğacak olası uyuşmazlıklar için tartışma konusu haline gelmiştir. Kanaatimizce koronavirüs salgını, sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkabilecek öngörülemez ve olağanüstü değişiklik sayılabilir. Nitekim bu salgının ortaya çıkmasında sözleşme taraflarından herhangi birine kusur yüklenemez. Yine salgının tüm dünya genelinde aniden kendini göstermeye başlaması hükümetleri de şaşırtmış ve devamında öngörülemez bir hızla yayılması bu salgını öngörülemeyen veya öngörülmesi beklenemeyen olağanüstü bir değişiklik olarak nitelendirmemize sebep olmuştur. Tarafların sözleşmenin ifasını aşırı derecede etkileyebilecek olan böyle bir salgın hastalığı sözleşmenin kurulması sırasında öngörebilmesini beklemek hayatın olağan akışına aykırıdır. Ancak sözleşmenin uyarlanması talebi için koronavirüs tek başına yeterli bir sebep değildir. Keza yukarıda belirttiğimiz diğer koşulların da somut olay bazında gerçekleşmiş olması gerekir. Bununla beraber hastalığın tüm sözleşmeler üzerinde aynı etkiyi yaratacağı da söylenemez. Dolayısıyla sözleşmenin TBK m. 138 uyarınca uyarlanabilmesi için her bir somut olay özelinde sözleşmenin niteliği, kurulma zamanı, süresi, tarafları vb. unsurların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

İşlem temelinin çökmesi sonucu sözleşmenin uyarlanmasının talep edilmesinden evvel tarafların bir araya gelip sözleşmelerini yeniden müzakere için adım atmaları ve aralarında uyuşma yoluna gitmeleri zamandan ve masraftan tasarruf etmelerini sağlayacaktır. Özellikle uzun yıllar sürdürülmek istenilen bir sözleşme ilişkisinde, tarafların ortak iradesine dayanan bir uyarlama yapılması, her iki taraf için de tatmin edici bir sonuç ortaya çıkaracak ve sözleşmenin devamlılığını pekiştirecektir. Her ne kadar hakim sözleşmeye müdahale ederken taraf iradelerine de önem verilerek yorum yoluyla sözleşmenin dürüstlük kuralına uygun hale getirilmesini sağlasa da[1], bazı durumlarda hakimin sözleşmeye müdahalesi bir tarafı memnun ederken diğer taraf bakımından sözleşmenin ifası bir külfet haline getirmekte ve taraf ilişkilerini zedeleyebilmektedir. Hakimin müdahalesinden memnun kalmayan taraf, zorunlu olarak bu yeni şartlara katlandığından sözleşme şartlarının elverdiği ilk fırsatta sözleşme ilişkisini sona erdirme yolunu tercih etmektedir. Haliyle hakimin müdahalesi bazı sözleşme ilişkileri bakımından geçici bir çözüm sunmakla birlikte uzun vadede taraflar arasındaki sözleşme ilişkisinin devamlılığını olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Tarafların bu şekilde bir müzakere sonucu anlaşmaya varamaması halinde ise, sözleşmeyi ifa etmekte zorlanan taraf bakımından hakimin sözleşmeye müdahalesini talep etmek kaçınılmaz hale gelecektir. Bu durumda hakim, somut olayın verilerine göre alacaklı yararına borçlunun edimini yükseltmeye veya borçlu yararına onun tamamen veya kısmen edim yükümlülüğünden kurtulmasına karar verilebilir ve müdahale ederek sözleşmeyi değişen koşullara uyarlar.[2] Hâkimin sözleşmeye müdahalesi dar anlamda olabileceği gibi geniş anlamda da olabilmektedir. Dar anlamda müdahale, sözleşmenin içeriğinde, tarafların edimlerinde ve ifa yükümlülüklerinde yapılacak bir değişikliği ifade ederken; geniş anlamda uyarlama, sözleşmenin sona ermesi de dahil olmak üzere sözleşmenin hem süresinde hem içeriğinde değişiklik yapılması sonucunu doğurur. Dar anlamda uyarlama edimin konusunun değiştirilmesi, arttırılması veya azaltılması, ifa yeri ve zamanının değiştirilmesi gibi farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Sözleşmenin sona erdirilmesi de dahil olan çözümler bir başka ifade ile hakimin geniş anlamda müdahalesi ise sözleşmenin ayakta tutulması ilkesi gereğince ancak dar anlamda uyarlamanın mümkün olmaması ihtimalinde gündeme gelecektir.[3]

Hâkim Türk Medeni Kanununun 4 üncü maddesinden doğan takdir yetkisini kullanarak koyduğu kurallarla yalnızca sözleşmede boşluk olan noktaları tamamlayabilir veya değiştirebilir. Objektif esaslı noktalar sözleşmenin kanuni tanımında yer alan zorunlu unsurlar olduğundan ve taraflarca uyuşma sağlanması gereken asgari unsurlar olduğundan bunlara ilişkin boşluklar uyarlama yolu ile doldurulamayacaktır. Yargıtay bir kararında uyarlamanın ne şekilde yapılması gerektiğini şu şekilde açıklamıştır;  “Sözleşmeye bağlılık esas olduğundan, uyarlama daima yardımcı bir çözüm olarak düşünülmelidir. Sözleşmeye yazılan özel hükümler yorumlanıp, bunların taraflara sağladığı hak ve yararlar ile ekonomik değişikliklerin etkileri, kiralananın nitelikleri gibi somut olayın özelliği ile belirlenecek tüm objektif ve subjektif hal ve koşullar değerlendirilmeli, uyarlama yapılması kanaatine varılırsa, sözleşmedeki intibak boşluğu, hak ve nefaset, doğruluk, dürüstlük kuralları (TMK. md.4, 2/1) ışığında yasa boşluğunda olduğu gibi TMK.md 1’deki yetki kullanılarak hakim tarafından doldurulmalıdır.”[4]

Sonuç olarak, bir borcun sözleşmede kararlaştırıldığı şekilde ifa edilmesi ahde vefa ilkesinin gerekliliği olmakla beraber, kusurun taraflara yüklenemeyeceği beklenmeyen bir takım olağanüstü değişikliklerin söz konusu olduğu uyuşmazlıklar için, kanun koyucu aşırı ifa güçlüğü ile ilgili Türk Borçlar Kanununun 138 inci maddesinde sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması imkânını tanımıştır. Bu hallerde eğer koşulları da mevcutsa işlem temelinin çöktüğü kabul edilerek hakimden sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması talep edilebilecektir. Edimler arasındaki dengenin borçlu aleyhine bozulması ile beraber kendisinden ifanın dürüstlük kuralı uyarınca beklenemediği borçlu sözleşmenin uyarlanmasını talep edebilir. Unutulmamalıdır ki, aşırı ifa güçlüğüne düşen taraf edimini ifa edecekse, edimin ifası mutlaka ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklar saklı tutularak ve ihtirazi kayıt konularak yapılmalıdır; aksi takdirde uyarlama talebinin şartlarından biri sağlanamayacağı için kanunun tanımış olduğu bu imkandan yararlanmak güç hale gelebilecektir. Yargıtay’ın edim ihtirazi kayıt konulmaksızın ifa edilmiş ise, ifada bulunmakla onu yerine getirme güç ve imkanına sahip olunduğu ve değişen şartlara rağmen edimin ifa edilebileceği kabul edilmiş olduğundan sözleşmenin uyarlanmasının istenemeyeceğine yönelik içtihatları bulunmakla birlikte iken[5] aksi yönde kararları da mevcuttur.[6] İhtirazi kayıt koymak suretiyle hakların saklı tutulması herhangi bir şekle tabi kılınmamış olmakla beraber, ispat kolaylığı açısından yazılı şekilde yapılması uygun olacaktır. Karşı tarafa telgraf çekmek, iadeli taahhütlü mektup göndermek, fax çekmek, noterden ihtar çekmek vb. şekillerde ihtirazi kayıt iradesi açıklanabilir.[7] Borçlu doğan haklarını saklı tutarak ifada bulunmuşsa, ifadan sonra da bu haklarını kullanabilecektir. Bu takdirde, uyarlamanın sonucuna göre veya sözleşmeden dönme halinde, ifa etmiş bulunduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre kısmen veya tamamen geri isteyebilecektir.[8] Koronavirüs salgını, sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkabilecek beklenmeyen bir olağanüstü değişiklik olarak kabul edilebilir. Bu salgınının öngörülemeyen bir olağanüstü değişik olduğuna dair henüz yargıda bir nitelendirme yapılmamıştır. Bu nedenle kesin bir yorumda bulunmak için henüz çok erken olsa da salgının, sözleşmelerin ve sözleşmelerin tarafları üzerindeki etkisinin somut olay bazında yorumlanması gerektiği söylenebilecektir.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

[1] Yargıtay HGK’nun 18.11.1998 tarihli, 815/835 sayılı kararı.

[2] Yargıtay 6. Hukuk Dairesi’nin 25.6.2015 tarihli 2015/4013 E. ve 2015/6417 K. sayılı kararı.

[3] Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 14. Baskı, Ankara, 2012, s. 482.

[4] Yargıtay 6. Hukuk Dairesi’nin 21.11.2016 tarihli 2015/11014 E. ve 2016/6873 K. sayılı kararı.

[5] Yargıtay 15. Hukuk Dairesi’nin 13.11.2015 gün 2015/163 Esas, 2015/5752 Karar sayılı ve 10.04.2017 gün 2016/2989 gün 2017/1637 Karar sayılı kararları.

[6] Aksi yönde bkz. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 24.1.2019 tarihli, 2018/7863 E. ve 2019/534 K. sayılı kararı.

[7] TBB Dergisi, Sayı 66, 2006, İhtirazi Kayıt İleri Sürme Hakkının Kullanılması, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 15.02.1999 tarihli 1998/19727-2077 sayılı kararı, Yılmaz, Borçların İfasında İhtirazi Kayıt İleri Sürülmesi ve Uygulaması, s. 77.

[8] Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin 13.06.2014 tarihli, 2013/16898 E. 2014/18895 K. sayılı kararı.

The post KORONAVİRÜS SALGINI SEBEBİYLE SÖZLEŞMELERİN DEĞİŞEN KOŞULLARA UYARLANMASI appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Av. Cihangir Fidan

7244 SAYILI KANUN İLE ALINAN EKONOMİK VE SOSYAL DESTEKLER ile YENİ ALINAN TEDBİRLER

Yeni koronavirüs (Covid-19) salgınının ekonomik ve sosyal etkilerini artırmaya devam ettiği şu günlerde TBMM tarafından kabul edilen 16.04.2020 tarih ve 7244 sayılı “Yeni Koronavirüs Salgınının Ekonomik ve Sosyal Hayata Etkilerinin Azaltılması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile Hazineye ve Belediyelere ait taşınmazlara ilişkin bedellerin ödenmesinden iş akdine son verme yasağına kadar birçok alanda yeni düzenlemeler hayata geçirilmiştir. İşbu yazımızda yapılan son düzenlemelere ilişkin bilgiler özetler halinde sunulmaya çalışılmıştır.

1) 3 AY SÜREYLE İŞTEN ÇIKARMA YASAKLANDI, İŞVEREN ÜCRETSİZ İZİN VEREBİLECEK

Anılan Kanunun 9. maddesi ile 4857 Sayılı İş Kanunu’na geçici madde eklenerek, İş Kanunu kapsamında olup olmadığına bakılmaksızın her türlü İş ve Hizmet Sözleşmelerinin 16.04.2020 tarihinden itibaren işveren tarafından feshedilmesi 3 AY SÜRE ile yasaklanmıştır. Aynı zamanda işverene işçinin açık rızası aranmaksızın 3 AY SÜRE ile işçiyi kısmen veya tamamen ÜCRETSİZ İZNE çıkarma hakkı tanınmıştır. Yürürlükteki İş Kanunu’nun aksine işverenin işçiyi ücretsiz izne çıkarması durumunda ise işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi de söz konusu olamayacaktır.

İşveren ya da işveren vekilinin bu madde hükümlerine aykırı davranması halinde ise işverene aylık brüt asgari ücret tutarında idari para cezası verileceği düzenlenmiştir.

Cumhurbaşkanı bu süreleri 6 AYA kadar uzatma yetkisine sahiptir.

2) İŞÇİYE MADDİ DESTEK SAĞLANACAK

İşten çıkarma yasağının ve ücretsiz izin verilmesinin yaratabileceği olumsuz etkiler göz önüne alınarak ayrıca işçiye maddi destek sağlanacağı düzenlenmiştir. Buna göre;

• 16.04.2020 tarihi itibariyle ücretsiz izne çıkarılan ve kısa çalışma ödeneğinden faydalanamayan işçiler ile;

• 15.03.2020 tarihinden sonra iş sözleşmesi feshedilen ve işsizlik ödeneğinden faydalanamayan işçilere,

Yaşlılık aylığı almaması kaydı  ve fesih yasağının bulunduğu süreyi geçmemek kaydı ile Kredi Garanti Fonu tarafından günlük 39,24 Türk Lirası nakdi destek sağlanmasına karar verilmiştir.

Ücretsiz izin verilen ancak çalıştırılmaya devam edilen işçiler hakkında ise işverene aylık brüt asgari ücret tutarında idari para cezası verilecektir.

3) KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİNDEN FAYDALANMAK KOLAYLAŞTIRILDI

Kamuoyu tarafından bilindiği ve takip edildiği üzere, kısa bir süre önce İşverenlerin Kısa Çalışma Ödeneğinden faydalanabileceği düzenlenmiş ve buna yönelik olarak birçok işveren tarafından bu yönde başvurular yapılmıştı. Ancak başvuruların değerlendirilmesi ve uygunluğunun kontrol edilmesi süreçleri nedeniyle işverene yapılacak ödemeler hızlı bir şekilde gerçekleştirilememişti. Bu sorunu ortadan kaldırmak ve işverene hızlı bir şekilde ödeme yapılabilmesini kolaylaştırmak adına 7244 sayılı kanuna eklenen 8. madde ile “kısa çalışma başvurularında uygunluk tespitinin tamamlanması beklenmeksizin ve işverenin beyanı doğrultusunda kısa çalışma ödemelerinin yapılması” düzenlenmiştir.

İşveren tarafından hatalı bilgi ve belge verilmesi halinde ise yapılan fazla ve yersiz ödemeler yasal faizi ile birlikte işverenden tahsil edilecektir.

4) KONUT VE İŞYERİ SU FATURALARI ERTELENECEK

Anılan yasa ile Konut ve İşyeri su faturalarının ertelenmesi düzenlenerek böylelikle vatandaşın fatura yükünün hafifletilmesine olanak sağlanmıştır. İlgili düzenlemeye göre;

Büyükşehir Belediyeleri, Belediyeler ve bağlı kuruluşlarının konutlara, faaliyetleri durdurulan veya faaliyette bulunamayan işyerlerine ilişkin faturaları 16.04.2020 tarihinden itibaren 3 ay süre ile ertelenebilecektir. Bu kararları almaya yetkili organ Belediye Meclisleri olarak belirlenmiştir.

Bahse konu fatura bedelleri sürenin bitiminden itibaren uzatılan süre kadar eşit taksitler halinde faizsiz olarak geri ödenecektir.

Belediye Meclisi bu süreleri 3 ay süre ile uzatma yetkisine sahiptir.

5) FAHİŞ FİYAT ARTIŞI VE STOKÇULUK YAPILMASI HALİNDE İDARİ PARA CEZALARI VERİLEBİLECEK

7244 Sayılı Kanun ile 6585 Sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanununda düzenlemeler yapılarak, Üretici, Tedarikçi ve Perakende İşletmeler tarafından Fahiş Fiyat Artışı ile Stokçuluk Yapılması yasaklanmış ve buna yönelik idari para cezaları öngörülmüştür. Buna göre;

• Fahiş Fiyat Artışı yapılması halinde 10.000 Türk Lirasından 100.000 Türk Lirasına kadar;

• Stokçuluk yapılması halinde ise 50.000 Türk Lirasından 500.000 Türk Lirasına kadar;

İdari para cezası verilebilecektir.

Anılan idari para cezalarını uygulama yetkisi 7244 sayılı kanunla getirilen Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu’nda olacaktır.

6)  HAZİNEYE AİT TAŞINMAZLARA İLİŞKİN KİRA VE ECRİMİSİL BEDELLERİ 3 AY SÜREYLE ERTELENECEK

Hazineye taşınmazlarına ilişkin sözleşmelere istinaden ödenmesi gereken bedeller ile ecrimisil bedelleri 1 Nisan 2020 tarihinden başlamak üzere 3 ay süreyle Çevre ve Şehircilik bakanlığı tarafından ertelenecektir. Bu bedellere ilişkin olarak başvuru şartı aranmayacaktır.

Bu süreler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 3 ay süre ile uzatılabilir.

6) BELEDİYELER, İL ÖZEL İDARELERİ VE BAĞLI KURULUŞLARA AİT TAŞINMAZLARA İLİŞKİN KİRA VE ECRİMİSİL BEDELLERİ 3 AY ERTELENECEK

Büyükşehir Belediyeleri, Belediyeler, İl Özel İdareleri ve bağlı kuruluşları ile bunların üyesi olduğu mahalli idare birliklerinin mülkiyetinde ya da tasarrufunda bulunduğu taşınmazlar da 3 aylık erteleme kapsamına dahil edilmiştir. Buna göre;

• Bahsi geçen taşınmazlara ilişkin satış, ecrimisil ya da kiralamadan kaynaklanan bedeller 19.03.2020 tarihinden itibaren anılan idareler tarafından 3 ay süre ile ertelenebilecektir.

• Ertelenen ödemeler 3 aylık sürenin sonunda ertelenen süre kadar eşit taksitler halinde faizsiz olarak geri ödenecektir.

Çevre ve Şehircilik Bakanı veya İçişleri Bakanı bu süreleri 3 aya kadar uzatma yetkisine sahip olacaktır.

7) SERMAYE ŞİRKETLERİNDE 2019 YILI NET DÖNEM KARININ SADECE YÜZDE 25’İNİN DAĞITIMINA KARAR VERİLEBİLECEK

Yürürlükte bulunan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca Sermaye Şirketleri genel kurulda ve yönetim kurulunda aldıkları kararlar ile yıllık kar payı ile geçmiş yıl karları ve belirlenmiş olan serbest yedek akçelerin hissedarlara dağıtımını yapmakta özgürdür.

Anılan 7244 Sayılı yasa ile Türk Ticaret Kanunu’nun aksine kar payı dağıtımlarına sınırlama getirilmiştir. Buna göre;

• 30.09.2020 tarihine kadar 2019 yılı net dönem karının yalnızca yüzde 25’lik kısmı kar payı dağıtımına konu olabilecektir.

• 2019 yılı net dönem karının yüzde 25’lik kısmını geçen miktarı ile geçmiş yıl kar paylarının ve serbest yedek akçelerin dağıtımına karar verilmesi 30.09.2020 tarihine kadar yasaklanmıştır.

• Bu hususta genel kurulda karar alınamayacağı gibi genel kurulca yönetim kuruluna kar payı avansı dağıtım yetkisi verilemeyecektir.

• 7244 sayılı kanunun yürürlük tarihinden önce aksi yönde alınmış bir karar var ise yüzde 25’lik kısmı aşan bedeller de 30.09.2020 tarihine kadar ertelenmiştir.

Bu madde kapsamına girmeyen sermaye şirketlerine dair istisnaları belirlemeye Ticaret Bakanlığı yetkilidir.

7244 sayılı Yeni Koronavirüs (Covıd-19) Salgınının Ekonomik Ve Sosyal Hayata Etkilerinin Azaltılması Hakkında Kanun İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un tamamına aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200417-2.htm

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

The post 7244 SAYILI KANUN İLE ALINAN EKONOMİK VE SOSYAL DESTEKLER ile YENİ ALINAN TEDBİRLER appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Av. Elif Akkol

COVID-19 SALGINI NEDENİYLE ALINAN TEDBİRLERİN ÇEK HUKUKU YÖNÜNDEN DEĞERLENDİRİLMESİ

Dünya Sağlık Örgütü (“DSÖ”) tarafından 12.03.2020 tarihinde pandemik[1] bir hastalık olarak ilan edilen Covid-19 (koronavirüs) salgın hastalığından vatandaşların daha az etkilenmesi amacıyla birçok ülke gibi Türkiye’de de hukuki ve idari önlemler alınmıştır ve hali hazırda da alınmaya devam etmektedir. İşbu yazımızda 26 Mart 2020 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7226 sayılı Kanun ile birlikte alınan tedbirlerin çek hukukuna ve çekte ibraz sürelerine etkisini değerlendireceğiz.[2]

1. Çek Nedir, Çekin Genel Özellikleri Nelerdir?

Yukarıda belirtilen konulara giriş yapmadan önce çekin genel özellikleri, ibraz süreleri, ödenmesi ve karşılıksız çek konularına kısaca değinmek isteriz. Şöyle ki; çekin hukuki niteliği havale olması, iktisadi niteliği ise ödeme aracı olarak kullanılmasıdır. Çekte keşideci, lehtar ve muhatap olmak üzere üç taraf vardır. Çeki düzenleyen keşideci, alacaklı lehtar ve çek bedelini ödeyecek olan taraf da muhatap olarak adlandırılmaktadır. Çekte muhatap yalnızca bankadır. Çek ile ilgili davalarda zamanaşımı süresi üç yıldır ve çekte bulunması gereken unsurlar ise şu şekildedir;

• “Çek” kelimesi (Zorunlu unsur)
• Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale (Zorunlu unsur)
• Ödeyecek kişinin, “muhatabın” ticaret unvanı (Zorunlu unsur)
• Ödeme yeri (Altenatifli unsur)
• Düzenleme tarihi (Zorunlu unsur) ve düzenleme yeri (Altenatifli unsur)
• Düzenleyenin imzası (Zorunlu unsur)
• Karekodlu ve seri numaralı çek (1 Ocak 2017 tarihinden itibaren zorunlu unsur)

Dikkate alınması gereken en önemli hususlardan biri çeklerin ibraz süreleridir ve bu süreler ibraz yerine göre farklılık göstermektedir ve Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 796. maddesinde düzenlenmiştir.

“III – Ödeme için ibraz

1. Genel olarak

MADDE 796- (1) Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.

(2) Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay ve ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Bu bakımdan, bir Avrupa ülkesinde düzenlenip de Akdenize sahili bulunan bir ülkede ödenecek olan ve aynı şekilde Akdenize sahili olan bir ülkede düzenlenip bir Avrupa ülkesinde ödenmesi gereken çekler aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır.

(3) Birinci ve ikinci fıkralarda yazılı süreler, çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar”

Bu hükme göre örneğin İzmir’de düzenlenen ve keşide tarihi 16.09.2014 olan bir çek;

• İzmir’de ibraz edilecekse 26.09.2014 (İzmir – İzmir; 10 gün)
• Erzurum’da ibraz edilecekse 17.10.2014 (İzmir – Erzurum; 1 ay)
• New York’ta ibraz edilecekse 17.12.2014 (İzmir – New York; 3 ay)

tarihine kadar muhatap bankaya ibraz edilmelidir.

Çeklerde vade değil, ibraz süreleri vardır ve bu ibraz süreleri düzenleme tarihinden itibaren işlemeye başlar. Her ne kadar çekte vade olmasa da, keşide tarihi olarak ileri bir tarih yazılarak dolaylı olarak vade koyulmaktadır. 5941 sayılı Çek Kanunu’nun geçici 3. maddesi 5. fıkrası ile birlikte 31/12/2020 tarihine kadar düzenleme tarihinden önceki bir zaman diliminde çekin muhatap bankaya ibrazı geçerlilik taşımayacaktır.

“5941 Sayılı Çek Kanunu

GEÇİCİ MADDE 3-  (5) 31/12/2020 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir.”

a. Çekin Ödenmesi ve Ödenmemesi Durumunda Müracaat Hakkı

Çek ibraz süresi içerisinde, muhatap bankaya (çek hesabının olduğu şubeye veya o bankanın başka bir şubesine) ibraz edilmelidir. İbraz süreleri içerisinde ibraz edilen çekin kısmen karşılığı bulunsa dahi muhatap banka ödeme yapmak zorundadır. Ancak hamilin kısmi karşılığı kabul etmek zorunluluğu bulunmamaktadır ve hamil tarafından kabul edilmemesi, onun müracaat hakkını ortadan kaldırmaz. Çekte asıl borçlu yoktur ve müracaat borçluları ise düzenleyen, cirantalar ve bunlara aval veren kimselerdir.

Müracaat hakkının kullanılabilmesi için, çekin tamamen ya da kısmen karşılıksız çıktığının tespit edilmesi gerekmektedir. Bu tespit;

• Ödememe protestosuyla,
• Bir takas odasının beyanıyla,
• Muhatap tarafından, ibraz günü de gösterilmek suretiyle, çekin üzerine yazılmış olan tarihli bir beyanla, (Karşılıksız damgası vurulmaktadır.)

gerçekleştirilir.

2. Çekteki İbraz Sürelerinin Koronavirüs Salgını Nezdinde İncelenmesi

a. Covid-19’un, Mücbir Sebep Kapsamında Değerlendirilmesi ve Çekteki İbraz Sürelerine Etkisi

Türk Borçlar Kanunu (“TBK”) ve sair ilgili mevzuatlarda mücbir sebep tanımlanmamıştır fakat Yargıtay’ın yerleşik içtihatları ve doktrinde “kusurdan uzak, sezilemeyen, karşı konulamayan gerçek bir olay” olarak adlandırılmaktadır. Mücbir sebep yıldırım düşmesi, kasırga, deprem, gibi bir doğa olayı olabileceği gibi savaş, ihtilal, isyan gibi beşeri ya da sosyal bir olay, hatta ithal yasağı, kamulaştırma gibi hukuki bir olay da olabilir.[3]

Koronavirüs salgınının hızla yayılması ile birlikte hükümet vatandaşların sokağa çıkmaması ve evlerinde kalmaları gerektiğine ilişkin tavsiyelerde bulunmuştur ve hali hazırda da bulunmaya devam etmektedir. Keza İçişleri Bakanlığı tarafından 21 Mart 2020 tarihinde yayımlanan genelgeyle de 65 yaş ve üstü ile kronik rahatsızlığı olan kişilere sokağa çıkma yasağı getirilmiştir.[4] Bununla birlikte Covid-19 sebebiyle tedavi altında olan, evde veyahut hastanede karantina altında olan birçok vatandaş da bulunmaktadır. Bu kişiler bakımından mücbir sebep halinin varlığından söz edilebilecektir. Yine sağlık çalışanlarının da bu süreçte virüs salgınını kontrol altına almak için yoğun bir şekilde çalışmasından ötürü kanaatimizce mücbir sebep halinde sayılmaları gerekmektedir. İşbu sebeplerle yukarıda ayrıntılarıyla izah etmiş olduğumuz üzere koronavirüs salgını sebebiyle mücbir sebep durumunun gerçekleştiği şüpheye mahal vermeyecek derecede ortadadır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 811. maddesinde ise mücbir sebep konusu düzenlenmiş olup ilgili hüküm aynen şu şekildedir;

IV – Mücbir sebepler

MADDE 811- (1) Kanunen belirli olan süreler içinde çekin ibrazı veya protesto edilmesi veya buna denk bir belirlemenin yapılması, bir devletin mevzuatı veya herhangi bir mücbir sebep gibi aşılması imkânsız bir engel nedeniyle gerçekleştirilememişse, bu işlemler için belirli olan süreler uzar.

(2) Hamil, mücbir sebebi gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmeye ve bu ihbarı çeke veya alonja kaydedip, bunun altına, yerini ve tarihini yazarak imzalamakla zorunludur. 723 üncü madde hükümleri burada da uygulanır.

(3) Mücbir sebebin ortadan kalkmasından sonra hamil, çeki gecikmeksizin ödeme amacıyla ibraz etmek ve gereğinde protesto veya buna eş değerde bir belirlemeyi yaptırmak zorundadır.

(4) Mücbir sebep, ibraz süresinin bitiminden önce olmak şartıyla, hamilin bu sebebi kendinden önce gelen borçluya ihbar ettiği günden itibaren onbeş günden fazla devam ederse, çekin ibrazına ve protesto çekilmesine veya buna eş değerde bir belirlemeye gerek kalmaksızın başvurma hakkı kullanılabilir.

(5) Hamilin veya çeki ibraz etmekle, protesto çekmekle ya da aynı nitelikte bir belirlemeyi yaptırmakla görevlendirdiği kişinin, sadece kendileriyle ilgili olgular mücbir sebep sayılmaz.

İlgili kanun maddesi uyarınca koronavirüs nedeniyle ortaya çıkan mücbir sebebin ortadan kalkma süresine kadar çek ibrazı gerçekleştirilemeyeceği için ibraz süreleri kendiliğinden uzayacaktır ve salgının etkilerinin ve mücbir sebep halinin ortadan kalkmasıyla birlikte yetkili hamil tarafından gecikmeksizin çekin ibrazı muhatap bankaya yapılmalıdır. Hamilin, mücbir sebebi gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmeye ve bu ihbarı çeke veya alonja kaydedip, bunun altına, yerini ve tarihini yazarak imzalamak zorunluluğunun mevcut olduğunu da sizlere hatırlatmak isteriz. Şayet mücbir sebep hali on beş günden fazla devam ederse hamil/alacaklı çekin ibrazı veya protestosu gibi ve buna eş değer herhangi bir belirleme işlemine gerek kalmayacak şekilde başvurma haklarını kullanabilecektir.

Kanaatimizce bu mücbir sebep hali içerisinde her ne kadar çekin ibraz süreleri durmuş ve koronavirüs salgını kontrol altına alındıktan sonra bu süreler devam edecek olsa da bu zaman diliminin muğlak olması nedeniyle sürecin hamil/alacaklı ve düzenleyen tarafından sıkı bir şekilde takip edilmesi gerektiğini de belirtmek isteriz.

b. 7226 Sayılı Kanun’un Çek Hukukuna Etkisi

Yargı alanındaki muhtemel veya mümkün hak kayıplarını önlemek maksadıyla 26 Mart 2020 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7226 sayılı Kanun’un Geçici 1. maddesi ile hukuki sürelerin çoğunluğunun durdurulmasına karar verilmiş olup ilgili hüküm şu şekildedir;

“GEÇİCİ MADDE 1 – (1) Covid-19 salgın hastalığının ülkemizde görülmüş olması sebebiyle yargı alanındaki hak kayıplarının önlenmesi amacıyla;

a) Dava açma, icra takibi başlatma, başvuru, şikâyet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanaşımı süreleri, hak düşürücü süreler ve zorunlu idari başvuru süreleri de dâhil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin tüm süreler; 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile usul hükmü içeren diğer kanunlarda taraflar bakımından belirlenen süreler ve bu kapsamda hâkim tarafından tayin edilen süreler ile arabuluculuk ve uzlaştırma kurumlarındaki süreler 13/3/2020 (bu tarih dâhil) tarihinden,….. itibaren 30/4/2020 (bu tarih dâhil) tarihine kadar durur. Bu süreler, durma süresinin sona erdiği günü takip eden günden itibaren işlemeye başlar. Durma süresinin başladığı tarih itibarıyla, bitimine on beş gün ve daha az kalmış olan süreler, durma süresinin sona erdiği günü takip eden günden başlamak üzere on beş gün uzamış sayılır. Salgının devam etmesi halinde Cumhurbaşkanı durma süresini altı ayı geçmemek üzere bir kez uzatabilir ve bu döneme ilişkin kapsamı daraltabilir. Bu kararlar Resmî Gazete’de yayımlanır.”

7226 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi ile ibraz, zamanaşımı, hak düşürücü süreler de dahil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin tüm sürelerin durdurulmasına karar verilmiştir. Bu durumda ibraz sürelerinin durdurulmasının çekin ibraz sürelerini de kapsayıp kapsamadığı konusunda çeşitli fikirler öne sürülmüştür ve bu konu hakkında doktrinde farklı görüşler bulunmaktadır.

Doç. Dr. Ali Paslı;  “……Çek ibrazı ve buna ilişkin sürelerin de bu düzenlemenin kapsamı içinde olduğunu, tüm çeklerin ibraz sürelerinin 30.04.2020 tarihinden sonra yeniden işlemeye başlayacağını, işlemeyen ibraz süresi içinde ibrazın mümkün olmadığını, durma süresi içerisinde hiçbir çekin geçerli bir şekilde ödeme talebi ile ibrazının olanaksız olduğunu, Muhatap bankanın durma süresi içerisinde karşılığı bulunan çekleri ödememesi gerektiğini, aynen hamile iade etmesi ve karşılığı olmayan çeklerde de karşılıksızlık işlemi yapmaması gerektiğini, aksi halde bankanın düzenleyene karşı sorumluluğunun doğabileceğini ivedilikle  ÇekK geçici m. 3/5’in yürürlükten kaldırılması zorunluluğunun mevcut olduğunu,….” belirtmiştir.[5]

Keza bu görüşe göre ibraz sürelerinin durması yalnızca hamil/alacaklı açısından değil muhatap ve düzenleyen açısından da hüküm doğurmaktadır. Aynı zamanda çekteki ibraz süreleri 13.03.2020 ile 30.04.2020 tarihleri arasında duracaktır ve bu durma süresi bittikten sonra kaldığı yerden işlemeye devam edecektir. Bu süreçte ibraz süresinin son günü bu tarihler arasında bir güne denk gelmesi dahilinde şayet durma süresinin başladığı tarih itibariyle bitimine on beş gün ve daha az kalmış ise durma süresinin bitiminin ertesi günden başlamak üzere on beş gün uzamış sayılacaktır. Örneğin ibraz süresi bir ay olan ve son ibraz süresinin 20.03.2020 olduğu bir çekte ibraz süresinin bitimine on beş günden daha az bir zaman dilimi kaldığı için uzama durumu gerçekleşmiş olacaktır ve 30.04.2020 tarihinden itibaren on beş gün içerisinde çek muhatap bankaya ibraz edilebilecektir. Bu görüşün kabulü dahilinde süreler durduğu için;

• Alacaklılar çeki  ibraz edemeyecektir.
• İbraz yetkili hamil tarafından yapılsa dahi karşılığının banka hesabında olması durumunda muhatap tarafından bu alacak ödenmeyecektir.
• Karşılığının bulunmaması dahilinde ise muhatap banka çeke karşılıksızlık damgası vuramayacaktır.
• Muhatap alacaklıya ödeme yapacak olur ise düzenleyene karşı sorumluluğu doğacaktır.
• Karşılıksız çek suçunun şartları bu süreçte oluşmayacaktır.

Aksi kanaatte olan diğer bir görüş ise; “…..Kıymetli evrak hukukunun ticari ilişkilerde arz ettiği önem ve kendine has yapısı göz önüne alındığında, TTK ve Çek Kanunu’nun çekin ibrazına ilişkin getirdiği düzenlemelerin özel hüküm niteliğinde olduğunu, bu açıdan çeklerle ilgili bir açıklık taşımayan 7226 sayılı Kanun’un Geçici 1. maddesinin geçici süre de olsa bu hükümleri ilga etmediğini, dolayısıyla ibraz süresi rejimini değiştirmediğini, 7226 sayılı Kanun’un Geçici 1. maddenin başında yer alan “Covid-19 salgın hastalığının ülkemizde görülmüş olması sebebiyle yargı alanındaki hak kayıplarının önlenmesi amacıyla” ifadesinden yola çıkılarak maddenin yargı alanındaki hak kayıplarının önlenmesi çerçevesinde dar yorumlanması gerektiğini, 2279 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile icra ve iflas takiplerinin durdurulmasına karar verildiğinden, çekin karşılıksız çıkması durumunda icra takibi yapılmasının mümkün olmayacağını…,” ileri sürmektedir.[6]

Çek ibrazının uygulamadaki mevcut durumuna bakacak olursak; bankalara çek ibrazı yapılabilmektedir ve muhatap tarafından karşılığı olan çeklerin ödemesi yetkili hamil/alacaklıya gerçekleştirilmektedir. Öte yandan Türkiye Bankalar Birliği tarafından açıklanan “Çek Ödeme Destek Kredisi” ile müşterilerin ticari itibarlarının korunmasına katkı sağlanmasının amaçlandığı ifade edilmiştir.[7] Birlik; “koronavirüs salgınının istihdam, üretim, ticaret ve ödeme sistemine olası etkilerini en az düzeyde tutmak amacıyla uygulamaya alınan “Ekonomik İstikrar Kalkanı” tedbirlerinin sağlıklı olarak işlemesi ve ekonomik faaliyetin desteklenmesi için bankacılık sektörü tarafından uygulamalar başlatıldığını”  belirtmiştir.

Açıkça görülmektedir ki Türkiye Bankalar Birliği ve muhatap bankalarda, ibraz sürelerinin çekteki ibraz sürelerini kapsamayacak şekilde durdurulduğu algısı mevcuttur. Kaldı ki muhatapların çekteki ibraz sürelerini halen devam ediyor şeklinde değerlendirerek işlemlerine devam etmesi açık bir şekilde bu kanıda olduklarını gözler önüne sermektedir. Bankaların hangi yasal dayanağa göre bu şekilde faaliyet gösterdiği ve işlemlerine devam ettiği ise belli olmamakla birlikte uygulamada bir karışıklığın mevcut olduğu da ortadadır.

Sonuç Olarak;

Yukarıda ayrıntılarıyla izah ettiğimiz üzere 65 yaş üstü ile kronik rahatsızlığı olan kişilerin sokağa çıkma yasağı nedeniyle herhangi bir şekilde dışarı çıkamaması, koronavirüs hastalığı ile mücadele eden kişilerin hastanelerde tedavi altında olması, hastalık şüphesi altında olanların evde ya da hastanede karantina altında olması, sağlık görevlilerinin yoğun bir iş temposunda hastanelerde çalışması ve görev yerlerini terk edememesi açık bir şekilde kendi iradeleri dışında koronavirüs salgınının ortaya çıkarmış olduğu zorunluluktan ötürü bankaya çek ibrazı yapamayacaklarını göstermektedir. Yukarıda sayılan kişiler ve aynı zamanda olay bazında değerlendirildiğinde mücbir sebep hali şartlarının oluştuğu kişilerin mutlaka Türk Ticaret Kanunu 811. maddesindeki mücbir sebep halinden yararlanmaları gerekmektedir.

Öte yandan 7226 sayılı Kanun çerçevesinde değerlendirildiğinde; Çekteki ibraz sürelerinin durdurulup durdurulmadığı, 7226 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesinde bulunan ibraz süresinin çekteki ibraz sürelerini kapsayıp kapsamadığı, muhatap, yetkili hamil/alacaklı ve düzenleyen ve çekle ilgisi olan kişiler açısından muğlak bir durumun söz konusu olduğu görülmektedir. 7226 sayılı Kanun ile bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin tüm süreler durdurulmuş ve çekteki ibraz sürelerinin bu kapsamda olmadığı şeklinde bir anlam kanun lafzından çıkarılamamaktadır. Fakat çekteki ibraz sürelerinin durdurulması da ticari hayatta sıklıkla kullanılan çekin işlevini bir süreliğine kaybetmesi anlamına geleceğinden faydadan çok zarar sağlayacağı da ortadadır.

Kanaatimizce; çekteki ibraz süreleri nezdinde 7226 sayılı Kanunun farklı şekillerde yorumlanması hukuki ve toplumsal açıdan karışıklıklara yol açacaktır. Bu sebeple vatandaşların koronavirüs salgını sebebiyle mağduriyetlerin de artacağı izahtan varestedir. Bu mevcut haldeki belirsizliğin ortadan kaldırılması amacıyla Türk Ticaret Kanunu, Çek Kanunu ve ilgili sair mevzuatlar göz önünde bulundurularak ivedilikle kambiyo hukuku açısından yeni bir düzenleme yapılması gereklidir. Aksi takdirde salgının etkilerinin ortadan kalkmasının ardından mahkemelere taşınan hukuki uyuşmazlıklarda 7226 sayılı Kanunun ne şekilde yorumlanacağı ve davalara nasıl etki edeceği önem kazanacaktır.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

[1] Pandemiler veya pandemik hastalıklar, bir kıta hatta tüm dünya yüzeyi gibi çok geniş bir alanda yayılan ve etkisini gösteren salgın hastalıklara verilen genel addır. Bknz. https://tr.wikipedia.org/wiki/Pandemi

[2] Resmi Gazete’de 26 Mart 2020 tarihinde Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7226 sayılı Kanun yayımlanmıştır. Bknz. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200326M1-1.htm

[3] F. Eren, Sorumluluk Hukuku Açısından Uygun İlliyet Bağı Teorisi, Ankara 1975, s. 177; H. Tandoğan s. 464; L. M. Kurt, Borçlunun Sorumlu Olmadığı Sonraki İmkansızlık, Ankara 2016, s.195 )

[4] İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan 65 yaş ve üstü ile kronik rahatsızlığı olanlara sokağa çıkma yasağı genelgesi bknz. https://www.icisleri.gov.tr/65-yas-ve-ustu-ile-kronik-rahatsizligi-olanlara-sokaga-cikma-yasagi-genelgesi

[5] Ali Paslı: COVID-19 Salgınının Çek Hukukuna Etkisi: Güncel Koşullar Sürerken Çek İbrazı Mümkün Müdür?, http://www.ticaretkanunu.net/ali-pasli-covid-19-salgininin-cek-hukukuna-etkisi-guncel-kosullar-surerken-cek-ibrazi-mumkun-mudur/, 

[6] 7226 Sayılı Kanun’un Geçici 1. Maddesinin Çeklerin İbrazı ve Karşılıksız Çek Suçuna Etkisi, Dr. Sinan Sarıkaya bknz. https://blog.lexpera.com.tr/7226-sayili-kanunun-ceklerin-ibrazi-ve-karsiliksiz-cek-sucuna-etkisi/

[7] Türkiye Bankalar Birliği tarafından yayımlanan 27 Mart 2020 tarihli Kamuoyu Duyusu bknz. https://www.tbb.org.tr/Content/Upload/Dokuman/7656/TBB_KD_270320.pdf

The post COVID-19 SALGINI NEDENİYLE ALINAN TEDBİRLERİN ÇEK HUKUKU YÖNÜNDEN DEĞERLENDİRİLMESİ appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Av. Cihangir Fidan

COVİD-19 SALGINI NEDENİYLE ALINAN HUKUKİ ve EKONOMİK TEDBİRLER

• ADLİ VE İDARİ YARGIDAKİ TÜM SÜRELER DURDURULDU

Resmi Gazete’de 26 Mart 2020 tarihinde Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7226 sayılı Kanun yayımlanmıştır. Covid-19 salgın hastalığının ülkemizde görülmüş olması sebebiyle yargı alanındaki hak kayıplarının önlenmesi amacıyla ilgili Kanunun geçici 1. maddesi gereğince dava açma, icra takibi başlatma, başvuru, şikâyet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanaşımı süreleri, hak düşürücü süreler ve zorunlu idari başvuru süreleri de dâhil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin adli ve idari yargıdaki tüm süreler 13.03.2020-30.04.2020 tarihleri arasında durdurulmuştur.[1]

• İCRA VE İFLAS TAKİPLERİNDE SÜRELER DURDURULDU

Nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariç olmak üzere tüm icra ve iflas takipleri, taraf ve takip işlemleri, yeni icra ve iflas takip taleplerinin alınması, ihtiyati haciz kararlarının icra ve infazına ilişkin işlemlerin 22.03.2020 tarihinden itibaren 30.04.2020 tarihine kadar durdurulmasına karar verilmiştir.[2]

• GENEL KURUL TOPLANTILARI ERTELENDİ

Ticaret Bakanlığı İç Ticaret Genel Müdürlüğü’nün 20.03.2020 tarihli ve 53382221 sayılı yazısında usulüne uygun olarak toplantıya çağrılmış genel kurul toplantılarının yönetim kurulu tarafından alınacak karar ile birlikte ileri bir tarihte yapılmak üzere ertenebileceğini ve fiziki toplantı suretiyle yapılmaması imkânından bahsedilmiştir. 25 Mart 2020 tarihinde Bakanlık tarafından MERSİS üzerinden elektronik ortamda genel kurul toplantısı yapılma imkanına ilişkin “Uzaktan Genel Kurul Modülü” eğitimi verilmiştir.[3]

• ARABULUCULUK KURUMUNDAKİ SÜRELER DURDURULDU

Arabuluculuk Daire Başkanlığı, 16.03.2020 tarihinde, daha önceden başlanmış olup da devam eden arabuluculuk sürecine ilişkin uyuşmazlıklarda tarafların şehir içi yada şehir dışından olup olmadığına bakılmaksızın telekonferans yönteminin kullanılmasına ağırlık verilmesini,  yeni başlayan arabuluculuk sürecinde ise yasada belirtilen sürelerin sonuna doğru toplantı günü verilerek durumun takip edilmesi hususunda duyuruda bulunmuştur. 26 Mart 2020 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7226 sayılı Kanunun geçici 1’inci maddesi ile arabuluculuk kurumundaki süreler 13.03.2020 tarihinden itibaren 30.04.2020 tarihine kadar durdurulmuştur.[4]

• İŞKUR TARAFINDAN KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİNE İLİŞKİN AÇIKLAMALAR YAPILDI

İşverenin; koronovirüs salgını sebebiyle çalışma süresinin önemli ölçüde azaldığı veya durması sebebiyle kısa çalışma uygulamak isteyen işverenlerin İŞKUR’a başvuruda bulunması sonucunda 23.03.2020 tarihinden itibaren Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlükleri ve Hizmet Merkezlerine özel olarak oluşturulan elektronik posta adreslerine gerekli belgeleri göndermek suretiyle başvuruda bulunabileceklerine ilişkin açıklama yapılmıştır. Kısa çalışma ödemeleri, Bakanlık Rehberlik ve Teftiş Başkanlığınca yapılacak uygunluk tespitinin ardından gerçekleştirilecektir.[5]

• BEYANNAME VE VERGİ ÖDEMELERİ 30 NİSAN 2020 TARİHİNE KADAR  ERTELENDİ

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından alınan karar sonucunda 31 Mart 2020 tarihine kadar verilmesi gereken yıllık gelir vergisi beyannamelerinin verilme süreleri ve bu beyannameler üzerine tahakkuk eden vergilerin ödeme süreleri 30 Nisan 2020 günü sonuna kadar uzatıldı.[6]

• BEYANNAME VERME SÜRELERİ VE BEYANNAMELERE İLİŞKİN VERGİ ÖDEMELERİ 6’ŞAR AY UZATILDI

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından 24.03.2020 tarihli ve 518 sayılı Tebliğ ile tebliğde belirtilen mükellef gruplarının Nisan-Mayıs-Haziran aylarındaki muhtasar ve KDV beyanname verme süreleri 6’şar ay uzatılmış ve bu beyannamelere ilişkin tahakkuk ettirilecek olan vergi ödemeleri de Ekim-Kasım-Aralık aylarına ertelenmiştir.[7]

• SALGINDAN ETKİLENEN VERGİ MÜKELLEFLERİ “MÜCBİR SEBEP” HALİNDE SAYILACAK

Yukarıda belirtilen 518 sayılı Tebliğ ile ayrıca koronovirüs sebebiyle doğrudan etkilenen vergi mükelleflerinin ve tebliğde belirtilen diğer mükellefler ile birlikte toplam 1,9 milyon vatandaşımızın salgın süresince mücbir sebep halinde sayılmasına karar verilmiştir.

Bununla birlikte 65 yaş üstü ve kronik hastalığı olan kişilerin de sokağa çıkma yasağı süresi boyunca mücbir sebep halinde sayılmasına ve sokağa çıkma yasağı sona erdikten sonra beyanname ve vergi işlemlerini 15 gün içerisinde yapabilmesine karar verilmiştir.[8]

• KAMU İHALE SÖZLEŞMELERİNDE MÜCBİR SEBEBE İLİŞKİN GENELGE YAYIMLANDI

Covid-19 pandemik hastalığının mücbir sebep bağlamında kamu ihaleleri sözleşmelerine etkisine ilişkin 2 Nisan 2020 tarihli ve 31087 sayılı Resmi Gazete’den 2020/5 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi yayınlanmıştır ve genelge ile yüklenicilere bu konu hakkında yol gösterilmiştir.[9]

____________________________________________

Covid-19 salgını nedeniyle alınan hukuki ve ekonomik tedbirler hakkında ayrıntılı bilgiye internet sitemizdeki diğer makalelerimizden ulaşabilir, konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

info@turhanturhan.com

[1] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200326M1-1.htm

[2] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200326M1-1.htm

[3] https://icticaret.ticaret.gov.tr/haberler/sirketlerin-genel-kurul-toplantilarina-iliskin-aciklama

[4] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200326M1-1.htm

[5] https://www.iskur.gov.tr/isveren/kisa-calisma-odenegi/genel-bilgiler

[6] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200324M1-4.htm

[7] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200324M1-4.htm

[8] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200324M1-4.htm

[9] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200402-21.pdf

The post COVİD-19 SALGINI NEDENİYLE ALINAN HUKUKİ ve EKONOMİK TEDBİRLER (İLGİLİ YASAL DÜZENLEMELERE HIZLI ERİŞİM LİNKLERİYLE) appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Stj. Av. Bengisu Salmaner

COVİD-19 İLE MÜCADELE SÜRECİNDE KİŞİSEL VERİLERİN İŞLENMESİNE DAİR KURUM DUYURUSU

Tüm Dünyada ve ülkemizde hızla yayılmakta olan koronavirüs (COVID-19) salgınının etkisinin azaltılması ve sona erdirilmesi amacıyla hükümet bazında ve bireysel olarak birtakım önlemler alınmaya devam edilmektedir. Bu önlemlerin alınması sırasında başta özel nitelikli kişisel sağlık verileri olmak üzere birtakım kişisel verilerin işlenmesi lüzumu hâsıl olmaktadır.

Geçirmekte olduğumuz bu sıra dışı dönemde önceliğimiz kamu sağlığını ve güvenliğini sağlamaktır. Bununla beraber, kişisel verilerin 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (“6698 sayılı Kanun” veya “Kanun”) hükümlerine uygun olarak işlenmesi ve bu konuda alınan herhangi bir önlemin kişisel verilerin işlenmesine ilişkin ilkelere uygun olması, bu çerçevede kişilerin temel hak ve özgürlüklerinin ihlale uğramaması yüksek derecede önem arz etmektedir. Özellikle COVID-19 salgınına karşı alınan önlemler kapsamında gerçekleştirilen kişisel veri işleme faaliyetleri gerekli, amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmalıdır. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, 27 Mart 2020 tarihinde yayınladığı “COVID-19 Kapsamında Kamuoyu Duyurusu”nda veri sorumlularının başta sağlık verisi olmak üzere kişisel verileri işlerken hangi hususlara dikkat etmeleri gerektiğini açıklamıştır.[1] Kurum, kişisel verilerin işlenmesine ilişkin temel ilkelere vurgu yaparak, söz konusu ilkelerin, salgın ile mücadele kapsamında tüm kişisel veri işleme faaliyetlerinin özünde bulunması gerektiğini ve tüm kişisel veri işleme faaliyetlerinin bu ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmesi gerektiğine dikkat çekmiştir.

Bilindiği ve Kurumun da kamuoyu duyurusunda belirtmiş olduğu üzere, kişisel verilerin işlenmesine ilişkin temel ilkeler; hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma, doğru ve gerektiğinde güncel olma, belirli, açık ve meşru amaçlar için işlenme, işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma ve ilgili mevzuatta öngörülen veya işlendikleri amaç için gerekli olan süre kadar muhafaza edilmedir.

Hukuka uygun olma ilkesi, kişisel verilerin işlenmesinde kanunlar ile getirilen hükümlere ve ilkelere uygun olarak faaliyette bulunma zorunluluğunu ifade etmektedir. Hukuka uygunluk kapsamında ilgili kişinin sağlık bilgilerinin işlenebilmesi için aranan şartlar ise 6698 sayılı Kanunun 6’ncı maddesinin 3’üncü fıkrasında şu ifadelerle hüküm altına alınmıştır; “…Sağlık ve cinsel hayata ilişkin kişisel veriler ise ancak kamu sağlığının korunması, koruyucu hekimlik, tıbbî teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinin yürütülmesi, sağlık hizmetleri ile finansmanının planlanması ve yönetimi amacıyla, sır saklama yükümlülüğü altında bulunan kişiler veya yetkili kurum ve kuruluşlar tarafından ilgilinin açık rızası aranmaksızın işlenebilir.”

Kurum bu minvalde sağlık verilerinin işlenmesi açısından ilk ihtimal olarak özellikle çalışanın rızasını alma yoluna gidilmesi tercih edilebileceğini, ikinci bir ihtimal olarak ise açık rıza dışındaki şartlar dâhilinde, sağlık verilerinin iş yeri hekimleri tarafından işlenmesinin söz konusu olabileceğini bildirmektedir. Bunun yanı sıra, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 28/1-ç hükmüne ilişkin olarak salgının kamu düzenini ve güvenliğini tehdit eder niteliği göz önünde bulundurulduğunda kişisel verilerin Sağlık Bakanlığı ve yukarıdaki madde kapsamına giren kamu kurum ve kuruluşları tarafından işlenmesinin önünde de bir engel bulunmadığına da ayrıca belirtmiştir. Nitekim 28/1-ç bendinde kişisel verilerin kamu güvenliğini, kamu düzenini veya ekonomik güvenliği sağlamaya yönelik olarak kanunla görev ve yetki verilmiş kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen önleyici ve koruyucu faaliyetler kapsamında işlenmesi halinde Kanun hükümlerinin uygulanmayacağı öngörülmektedir.

Yine Kurum kamuoyu duyurusunda temel ilkeler kapsamında işlenen kişisel veriler ile ilgili olmak üzere aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmesi gerekliliğine vurgu yapmıştır. Kişisel verileri işleyen veri sorumluları, kişisel verilerin toplanma amacı ve ne kadar süreyle saklanacağı hususu da dâhil olmak üzere, uyguladıkları önlemler konusunda şeffaf olmalıdır.

Koronavirüs salgınının yayılmasını önlemek amacıyla veri sorumluları ve veri işleyenlerce veri işleme faaliyetinde kişisel verilerin güvenliğini sağlayacak gerekli idari ve teknik tedbirler alınması ve kişilerin verileri açık ve zorunlu bir gerekçe olmaksızın herhangi bir üçüncü tarafa ifşa edilmemesi gerektiğine değinilmiştir. Sosyal medya hesaplarında sağlık verileri başta olmak üzere kişisel veriler ile ilgili hukuka aykırı olarak yapılacak paylaşımların aynı zamanda 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 136’ncı maddesi kapsamında suç teşkil edebileceği konusunda uyarıda bulunulmuştur.

“Amaçla sınırlılık” kişisel verilerin korunmasında hâkim olan en önemli ilkelerden biridir. Bu ilkeye uyulmaksızın yapılan veri işleme faaliyetleri ilgili kişilerin temel hak ve özgürlüklerinin ihlali ile sonuçlanabilecektir. Bu nedenle kişisel veriler işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmalıdır. Kurum da COVID-19 virüsünün yayılmasını önleme amacına yönelik gerçekleştirilen veri işleme faaliyetlerinin de amaçla bağlantılı ve sınırlı ölçüde gerçekleştirilmesi, gereğinden fazla kişisel veri işlenmesinden kaçınılması gerektiğine dikkat çekmiştir.

            Kurum duyurusunda kişiler ve kurumlar tarafından sıkça sorulan bazı soruları yanıtlayarak bilgilendirmelerde bulunmuştur. Kurumca açıklanan bu hususlara kısaca değinmekte fayda bulunmaktadır.

• Kurum, Sağlık kuruluşlarının COVID-19 ile ilgili, kişilerle telefon, mesaj veya e-posta yoluyla halk sağlığı ile ilgili mesajlar göndermesinde 6698 Sayılı Kanun açısından bir engel bulunmadığını belirtmiştir. Nitekim kamu sağlığı ve güvenliğinin ön planda olduğu mevcut durumumuzda kamu kurum ve kuruluşlarının halk sağlığına yönelik bir takım önlemler almak amacıyla kişisel verilerin toplanmasına ve paylaşılmasına ihtiyaç duyabilecektir. Dolayısıyla bu amaca yönelik olarak ve bu kapsamın dışına çıkmamak kaydıyla halk sağlığı ile ilgili mesajlar gönderilmesinde sakınca yoktur.

• Salgın sırasında evden çalışan personelin kendi cihazlarını veya iletişim ekipmanlarını kullanabileceği belirtilmiştir. Ancak bu durumda da kişisel verilerin güvenliğini sağlamaya yönelik gerekli idari ve teknik tedbirlerin alınması gerekmektedir.  Alınabilecek tedbirler aşağıdaki şekilde tahdidi olarak sayılmıştır;

• Sistemler arasındaki veri trafiğinin güvenli iletişim protokolleriyle gerçekleştirilmesi
• Herhangi bir zafiyet içermemesinin sağlanması
• Anti-virüs sistemlerinin ve güvenlik duvarlarının güncelliğinin sağlanması
• Konuya ilişkin çalışanların dikkatle bilgilendirilmesi
• Kişisel verilerin güvenliği açısından her türlü tedbirin alınması

Ayrıca ve ancak Kurum, alınacak tedbirlerin Kanun kapsamında kişisel verilerin güvenliğinin sağlanması noktasında veri sorumlusunun yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığı hususuna dikkat çekmektedir.

• İşverenin, işyerinde görülen vakalar hakkında personeli COVID-19 enfekte çalışanın/çalışanların bulunduğu hususunda bilgilendirebileceğini ancak bilgilendirme yapılırken bireylerin kim olduğunu ortaya çıkaran ve amaç dışı gereğinden fazla bilgi verilmemesi gerektiğini belirtmiştir.

• İşverenlerin, gereklilik ve ölçülülüğe bağlı ve risk değerlendirilmesine dayanan güçlü bir gerekçesi olması kadıyla, binadaki tüm personelden ve ziyaretçilerden virüsten etkilenen ülkelere yakın dönemde gerçekleştirdikleri seyahatler ve ateş vb. virüs belirtileri hakkında bilgi talebinde bulunabileceğine değinilmiştir. Gerçekten de işverenlerin iş sağlığı ve güvenliğini sağlamaya yönelik bir takım yasal yükümlülükleri vardır. Sıra dışı mevcut durumumuz göz önüne alındığında işverenlerin iş sağlığını sağlamak amacıyla kendilerini bilgilendirmelerini istemek için haklı gerekçeleri gündeme gelebilir. Kurum aynı zamanda bilgi talebinin gereklilik ve ölçülülüğe bağlı ve risk değerlendirilmesine dayanan güçlü bir gerekçesi olması şartına dikkat çekmektedir.

• İşveren, kamu ve iş sağlığını sağlamak amacıyla Kanunun 8 inci maddesi ve bulaşıcı hastalıklara ilişkin ilgili diğer kanunlarda yer alan hükümler çerçevesinde çalışanların sağlık bilgilerini, yetkililer ile paylaşabilecektir.

• Kurum şikâyet, ihbar ve veri ihlal bildirimleri ile ilgili olarak veri sorumlularının mevzuatta yer alan sürelere riayet edilmesi gerektiğine dikkat çekmiştir. Söz konusu yasal sürelerde herhangi bir uzatma olmadığı; ancak COVID-19 salgını sebebiyle veri sorumluları tarafından alınan önlemler kapsamında farklı uygulamalara (uzaktan çalışma, dönüşümlü çalışma vb.) gidildiği de dikkate alınarak, Kurulun olağanüstü koşulları göz önünde bulunduracağı şeklinde değerlendirmede bulunmuştur.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

[1] Kamuoyu duyurusu için bknz Çevrimiçi: https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/6721/KAMUOYU-DUYURUSU-Covid-19-ile-Mucadele-Surecinde-Kisisel-Verilerin-Korunmasi-Kanunu-Kapsaminda-Bilinmesi-Gerekenler-

The post COVİD-19 İLE MÜCADELE SÜRECİNDE KİŞİSEL VERİLERİN İŞLENMESİNE DAİR KURUM DUYURUSU appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Av. Nihal Çavuş Bal

PERSONEL ÜCRETLERİNDE İNDİRİM SÖZLEŞMESİ VE COVİD-19

Covid-19 virüs olarak da anılan yeni tip koronavirüs salgını, kamuda olduğu gibi özel sektörde de çalışma koşullarının yeniden düzenlenmesi konusunu gündeme getirmiştir. Koronavirüse karşı alınan tedbirler kapsamında, özel sektörde bazı işyerleri evden çalışma sistemine geçerken; yapılan işin niteliği gereği ya da teknik yetersizlikler sebebiyle bunu yapamayan bazı işyerleri ise dönüşümlü (minimum) işçi çalıştırma, günlük çalışma saatlerini azaltma ve benzeri çözümler ile salgının ekonomik yönden olumsuz etkilerini, işçi çıkarmadan ve mümkün olan en az zararla atlatma çabasındadır. Bu çalışmamızda koronavirüs salgını döneminde yapılacak işyeri çalışma koşullarında esaslı değişiklik teşkil eden ücret indirimlerinin nasıl gerçekleştirilmesi gerektiği ve bunun hukuki sonuçları, yasa ve içtihatlar çerçevesinde ele alınacaktır.   

Personel ücretlerinde indirim sözleşmelerinin nasıl yapılacağını izah etmeden önce çalışma koşulları ve çalışma koşullarında esaslı değişiklik kavramlarının üzerinde durulması gerekmektedir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesi çalışma koşullarındaki değişikliğin yasal dayanağını oluşturmaktadır. Maddedeki “iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişiklik” ifadesi ile kanun koyucu çalışma koşullarının iş sözleşmesinin yanı sıra personel yönetmeliği, benzeri kaynaklar veya iş yeri uygulamasından da doğabileceğini öngörmektedir. Yargıtay çalışma koşullarını belirleyen faktörleri yukarıdan aşağıya doğru; Anayasa, kanunlar, toplu iş sözleşmesi, bireysel iş sözleşmesi, personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ve işyeri uygulamaları olarak sıralamakta¹ ve iş ilişkisinden kaynaklanan ve işin yerine getirilmesinde tabi olunan hak ve borçların tümünün “çalışma koşulları” olarak değerlendirilmesi gerektiğini içtihat etmektedir. Bu kapsamda iş sözleşmesinin ana unsurları olan “işçinin iş görme borcu” ile bunun karşılığında “işverenin ücret ödeme borcu” çalışma koşullarının başında gelmektedir. Bunların dışında iş görme borcunun nerede ve ne zaman yerine getirileceği, işyerindeki çalışma süreleri, yıllık izin süreleri, ikramiye, prim, fazla çalışma ve benzeri ödenecek ücretin ekleri, ara dinlenmesi, evlenme, doğum, öğrenim, gıda, maluliyet ve ölüm yardımı gibi sosyal yardımlar da çalışma koşulları arasındadır. Ayrıca işçiye özel sağlık sigortası yapılması ya da işverence primleri ödenmek kaydıyla bireysel emeklilik sistemine dâhil edilmesi de çalışma koşulları kavramına dâhildir.²

İşyeri çalışma koşullarının ne olduğu izah edildikten sonra üzerinde durulması gereken ikinci konu, çalışma koşullarında yapılacak hangi değişikliklerin yasa metninde geçen “esaslı değişiklik” olarak kabul edileceğidir. Nitekim işveren tarafından yapılan her değişiklik esaslı değişiklik kapsamına girmemektedir. İşveren tarafından iş sözleşmesinde ana hatlarıyla belirlenen iş görme ediminin, nerde, nasıl ve ne zaman yapılacağı, günlük çalışma süresinin başlangıç ve bitiş saatleri, ara dinlenmesinin nasıl uygulanacağı, işyerinde işin dağıtımına ilişkin ya da kullanılacak araç, gereç ve teknikler konusunda verilecek bu türden talimatlar işverenin yönetim ve talimat hakkı çerçevesinde değerlendirilir. İşverenin yönetim hakkı işyerinde düzenin sağlanmasına ve işçinin davranışlarına yönelik talimat vermeyi de kapsar. Buna karşılık, işverenin talimat hakkı, iş sözleşmesinin asli unsurlarını oluşturan, ücretin miktarı ve borçlanılan çalışma süresinin kapsamına ilişkin söz konusu olamaz. İşveren, tek taraflı olarak toplam çalışma süresini arttırmak veya ücrete etki edecek şekilde azaltmak yetkisine sahip değildir.³

4857 sayılı İş Kanunu’nun “Çalışma Koşullarında Değişiklik ve İş Sözleşmesinin Feshi” başlıklı 22. maddesinde, iş yeri koşullarında yapılacak tüm değişikliklerin değil sadece “esaslı değişikliklerin” yapılabilme koşulları düzenlenmiştir. Uygulamada Yargıtay’ın esaslı değişiklik belirlemesi yaparken değişikliğin işçi lehine mi aleyhine mi olduğu, işçinin durumunun ağırlaştırıp ağırlaştırmadığı, işverenin bu değişikliği yapmakta haklı ve makul bir sebebinin olup olmadığı hususlarını kıstas olarak aldığı görülmektedir.⁴ Yargıtay, bir kararında örnek olarak işçiye yapılan servis gibi aynî yardımın kaldırılıp yerine ikamesi nakdî ödeme yapılması ya da tam tersi nakdî ücretinin kaldırılıp ikame olarak otobüs bileti verilmesini işverenin yönetim hakkı kapsamında değerlendirerek bu tür uygulamaların Medenî Kanun’un 2’nci maddesine aykırı olmamak koşuluyla esaslı değişiklik sayılmayacağını, ancak yapılan sosyal yardımın, işverenin tek taraflı kararı ile niteliği değiştirilmeden miktarının düşürülmesinin veya ödenmemesinin esaslı değişiklik sayılacağını ifade etmektedir.⁵

Bu açıklamalar ışığında söyleyebiliriz ki; son dönemde ülkemizde yaşanan koronavirüs salgını dolayısıyla, çoğu işyerinde çalışma süresinin azaltılması, ücrette indirime gidilmesi şeklinde gerçekleştirilen yeni uygulamalar, İş Kanunu ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde “esaslı değişiklik” niteliği taşımaktadır. Koronavirüs salgının hem işçi hem de işveren tarafında olumsuz etkilerinin olduğu şüphesizdir. İşverenler bakımından işyeri faaliyetlerinin durma noktasına gelmesi sebebiyle işverenler ekonomik anlamda ciddi sıkıntılarla karşı karşıya gelmiştir. Bu zor günlerde işçi çıkarmak istemeyen işverenler bunun yerine bu türden uygulamalar ile zararını en aza indirme eğiliminde olduğu gözlemlenmektedir. İşverenlerin bu niyetle yaptığı uygulamalar iyi niyetli ve işçi lehine bir niyet taşıyor olsa da, tek geliri ücreti olan işçinin kendisinin ve ailesinin geçimini sağlayabilmek için bu ücrete ihtiyacı olduğu, bu bakımdan bu türden değişikliklerin işçi aleyhine sonuçlarının da olabileceği göz ardı edilmemelidir. Bu anlamda çalışma saatlerinin azaltılması, ücrette indirime gidilmesi, ikramiye, prim gibi ücret eklerinin ödenmemesi ve benzeri geçici nitelikteki uygulamaların çalışma koşullarında işçi aleyhine esaslı değişiklik oluşturabileceği ve bu durumda işverenin bu türden değişiklikleri duyuru, ilan vb. tek taraflı irade beyanı ile gerçekleştirmesinin mümkün olmayacağını belirtmek isteriz.

Peki, çalışma koşullarında esaslı bir değişiklik ne şekilde gerçekleştirilmelidir? İş Kanunu’nun 22. maddesi “İşveren, iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir. Bu şekle uygun olarak yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz. İşçi değişiklik önerisini bu süre içinde kabul etmezse, işveren değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli nedenin bulunduğunu yazılı olarak açıklamak ve bildirim süresine uymak suretiyle iş sözleşmesini feshedebilir. İşçi bu durumda 17 ila 21. madde hükümlerine göre dava açabilir. Taraflar aralarında anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir. Çalışma koşullarında değişiklik geçmişe etkili olarak yürürlüğe konulamaz.” hükmünü amirdir. Kanunda benimsenen önemli bir yenilik, işverene belirli koşullarla iş sözleşmesi veya bu sözleşmenin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da işyeri uygulaması ile oluşan çalışma şartlarında esaslı değişiklik yapma yetkisinin tanınmış olmasıdır.⁶ İşveren çalışma koşullarında değişiklik yapmak istediğinde, öncelikle bunu işçiye yazılı olarak bildirmek zorundadır. Yazılı olarak bildirilmeyen bir değişiklik teklifinin işçi bakımından herhangi bir bağlayıcılığı bulunmaktadır.

İşçi değişiklik önerisini altı işgünü içinde yazılı olarak kabul ederse, iş ilişkisi bu yeni koşullarla devam edecektir. Görüldüğü üzere maddede işçi tarafından aynı şekilde yazılı olarak kabul edilmeyen değişikliklerin de bağlayıcı olmayacağı öngörülmektedir. Burada önemle belirtmek gerekir ki, Kanun işçiye değişiklik önerini değerlendirmek üzere 6 iş günlük bir süre tanımaktadır. Bu süre emredici nitelikte olup işçiye düşünmesi için 6 iş gününden daha az bir süre tanınamaz. Elbette işçi bu süre bitmeden evvel işverenin teklifini kabul ettiğini veya reddettiğini açıkça yazılı olarak bildirebilir. İşçi çalışma koşullarında yapılmak istenen değişikliği usulüne uygun biçimde yazılı olarak ve süresi içinde kabul ettiğinde, değişiklik sözleşmesi kurulmuş olur. Yargıtay’ın yakın tarihli kararlarında işçinin değişikliği kabul ettiğine dair yazısının işverene ulaşma anına kadar bu değişiklikten vazgeçmesinin mümkün olduğu belirtilmektedir. Buna göre değişiklik işçinin kabul yazısının işverene ulaştığı anda taraflar arasında bağlayıcılık kazanacaktır.  Ancak işçinin değişikliği kabulü, sadece bu işlem yönünden geçerlidir. Bir başka anlatımla işveren işçinin bir kez vermiş olduğu değişiklik kabulünü, daha sonraki dönemlerde başka değişiklikler için kullanamaz.

Diğer yandan işçinin 6 iş günlük süre zarfında herhangi bir yanıt vermeyerek teklife sessiz kalması teklifin kabulü değil, reddi anlamına gelmektedir. Bu noktada en tartışmalı konulardan biri işçinin yazılı değişiklik teklifine karşı 6 iş günü içinde sessiz kalmasına (bu bakımdan teklifi reddetmiş sayılmasına) rağmen değişiklik sonrası fiilen çalışmayı sürdürmesi durumunda değişikliğin geçerli olup olmayacağıdır. Yargıtay’ın bu konudaki uygulaması İş Kanunu madde 22 hükmünün emredici nitelikte olması sebebiyle işçi değişikliğe sessiz kalıp fiilen çalışmasını sürdürse dahi yazılı bir kabul bulunmaması sebebiyle değişikliğin geçersiz olacağı doğrultusundadır. Örneğin bir kararında Yargıtay, davacının açık muvafakati olmadığı halde ücretin düşürülmesine sessiz kalıp çalışmaya devam ettiği gerekçesiyle ücret farkı talebinin reddine karar verilmesini İş Kanunu’nun 22. maddesine aykırı bulmuştur.⁷ Buna karşılık Yargıtay’ın çeşitli kararlarında azınlıkta kalan bir görüşün; bu konunun Medeni Kanun ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda yer alan dürüstlük kuralı doğrultusunda çözülmesi gerektiği, yazılı olarak bir kabul olmamakla birlikte işçinin değişikliği kuşkuya yer vermeyecek biçimde kabul anlamına gelen davranışlar içine girmesi veya hiç sesini çıkartmadan uzunca bir süre çalışıp değişikliğin kendisi tarafından da benimsendiği şeklinde bir kanaat uyandırması halinde, işçinin iş akdinin feshinden sonra sürpriz yapıp dava açarak geriye dönük olarak kaldırıldığı için ödenmeyen bir takım alacakları talep etmesinin iyi niyet kuralları ile bağdaşmayacağı; işçinin bu davranışının 22’nci maddenin ikinci fıkrası anlamında çalışma koşullarında anlaşma yoluyla değişiklik olarak değerlendirilmesi gerektiği yönünde karşı oy sunduğu görülmektedir.⁸

İşçi değişiklik önerisini açıkça kabul etmez ise ne olacaktır? Bu durumda işveren değişiklik isteğinin nedenini yazılı olarak açıklamak ve bildirim sürelerine uymak kaydıyla iş sözleşmesini feshedebilecektir. Kuşkusuz işveren, başka bir geçerli nedene dayanarak da sözleşmeyi feshedebilir. İşçi ise, bu Kanunun 18-22 nci maddeleri uyarınca feshin geçersizliğini öne sürebilecektir. Ancak madde lafzında da açıkça anlaşıldığı üzere çalışma koşullarının değiştirilmesi teklifinin işçi tarafından kabul edilmemesi haklı nedenle fesih sebebi teşkil etmemektedir. Başka bir ifade ile işveren böyle bir durumda değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ve işin, işyerinin veya işletmenin gereklerinden kaynaklanan başka bir nedene dayandığını yazılı olarak açıklamak ve işçinin tazminatlarını ödemek suretiyle işçinin iş akdini feshedebilecektir. Diğer yandan çalışma şartlarında yapılacak değişiklik geçmişe etkili olarak yürürlüğe konulamayacak ve buna karşılık, belirli süreli bir iş sözleşmesi söz konusu olduğunda, işverenin çalışma koşullarında değişiklik yapma, dolayısıyla bu nedenle sözleşmeyi feshetme hakkı olmayacaktır.⁹

Maddede açıkça belirtildiği üzere, işçi ve işveren, karşılıklı anlaşarak da çalışma koşullarını her zaman değiştirebilirler. Öyleyse çalışma koşulları yukarıda izah edildiği şekilde yazılı birer icap kabul şeklinde değil de karşılıklı anlaşma şeklinde yapılması da mümkündür. Maddede anlaşmanın şekline dair bir ifade yer almamakla birlikte maddenin amacı ve Yargıtay’ın yukarıda izah edilen uygulaması gözetildiğinde anlaşmanın geçerli olabilmesi için yazılı yapılması gerektiği açıktır. Kanaatimizce mevcut iş sözleşmesinin yazılı yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın, çalışma koşullarının değiştirilmesine dair anlaşmanın yazılı bir sözleşme şeklinde düzenlenmesi ve olası irade fesadı iddialarına (yanılma, aldatma, korkutma) karşı bu anlaşmanın tanıklar huzurunda ve tanıklar ile birlikte imzalanması uygun bir çözümdür. Yine bu kapsamda değişikliğin ne olduğu, ne kadar süreceği gibi hususların anlaşma metninde tereddüde yer bırakmayacak şekilde açık ve net bir şekilde kaleme alınması, ayrıca işçinin bu konuda aydınlatılmış olması, mümkün mertebe işçinin bilgilendirildiği konuların anlaşma metninde açıkça belirtilmesi de yanlış anlamaların ve irade fesadı iddialarının önüne geçilmesi için son derece önemlidir. Örneğin işçi ve işveren aralarında işçinin ücretinin 3 ay süre ile geçici olarak %20 oranında indirimli ödenmesi konusunda karşılıklı anlaşma yapmışlardır; ancak işçi anlaşmayı yaparken ücretinin indirilen kısımlarının 3 ay geçtikten sonra takip eden maaşlarına eklenerek ödeneceğini düşünmüştür ve 4 ayın sonunda fark ücret alacağının da ödenmesini talep etmiş ancak işverenin olumsuz yanıtı ile karşılaşmıştır. Konunun mahkemeye intikali durumunda, Mahkeme somut olayın özellikleri ve deliller ışığında işçinin iradesinin sakatlandığı kanaatine varırsa, yazılı anlaşmanın geçersizliği ve işveren fark ücreti faiziyle birlikte işçiye ödemesi söz konusu olabilecektir. Bu nedenle personel ücretlerinin indirilmesi sözleşmesinin titizlikle hazırlanması büyük önem arz etmektedir.

İşverenlerin koronavirüs dolayısıyla yapacakları ücret indirimlerinde dikkat etmeleri gereken bir diğer konu da kanaatimizce ücret indiriminin ne oranda yapılacağı meselesidir. İndirim oranı konusunda yasal bir üst sınır bulunmamakla birlikte ücretin asgari ücret tutarı altında belirlenemeyeceği şüphesizdir. Gerek icap kabul şeklinde gerekse karşılıklı anlaşma şeklinde belirlenecek indirim oranı tarafların ortak iradesini yansıtmalıdır, aksi durumda çalışma koşullarında değişiklik yapıldığından bahsedilemez. Ancak bazı durumlarda işini kaybetmek istemeyen ve mevcut ekonomik durumda başka bir iş bulma imkanı olmayan bir işçi, işverenin teklif ettiği fahiş bir indirim oranını kabul etmek durumunda kalabilir. Bu nedenle ücret indiriminin işverenin ekonomik sıkıntısını rahatlatacak ancak işçiyi fazla fedakarlık yapmaya zorlamayacak, hak ve hakkaniyete uygun, adil bir oranda belirlenmesini tavsiye etmekteyiz. Ayrıca burada işverenin, eşit davranma yükümlülüğünü  (eşit değerdeki işlerde çalışan işçilere eşit çalışma koşullarını uygulama yükümlülüğü) gözetmesi ve bu bağlamda indirim uygulanacak işçilerin ve indirim oranları farklı olacaksa bu durumun objektif ve haklı nedenlere dayanıp dayanmadığını titizlikle değerlendirmesi de kanaatimizce önem arz etmektedir.

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

KAYNAKLAR

[1] YHGK T. 21.3.2018, E. 2015/22-1770 ve K. 2018/505 sayılı kararı.

[2] Y9HD. T. 27.10.2008, E. 2008/29715 ve K. 2008/28944 sayılı kararı; Y22HD. T. 11.12.2017, E. 2016/23515 ve K. 2017/28384 sayılı kararı; Y22HD. T. 18.10.2018, E. 2017/15561 ve K. 2018/22556 sayılı kararı; YHGK T. 19.11.2014, E. 2014/9-1567 ve K. 2014/936 sayılı kararı

[3] Y9HD, T. 22.4.2019, E. 2018/10340 ve K. 2019/9473 sayılı kararı.

[4] YHGK’nın T. 21.3.2018, E. 2015/22-1770 ve K. 2018/505 sayılı kararı; YHGK, T. 18.12.2018, E. 2015/22-2663 ve K. 2018/1953 sayılı kararı; Y9.HD T. 11.7.2008, E. 2007/23953 ve K. 2008/ 19878 sayılı kararı, Y9HD T. 27.10.2005, E. 2005/5396 ve K. 2005/34825 sayılı kararı.

[5] Y9HD, T. 12.09.2018, E. 2015/21402 ve K. 2018/15587 sayılı kararı.

[6] Bknz. İş Kanunu Madde 22 Gerekçesi

[7] Y9HD, T. 12.09.2018, E. 2015/21402 ve K. 2018/15587 sayılı kararı; Y9HD, T. 24.10.2018, E. 2015/22766 ve K. 2018/19208 sayılı kararı

[8] Y9HD 24.10.2019, E. 2016/8232 ve K. 2019/18921 sayılı kararı; Y9HD, T. 27.6.2018, E. 2017/8269 ve K. 2018/14028 sayılı kararı.

[9] Bknz. İş Kanunu Madde 22 Gerekçesi

The post PERSONEL ÜCRETLERİNDE İNDİRİM SÖZLEŞMESİ VE COVİD-19 appeared first on Turhan & Turhan.

Hazırlayan: Stj. Av. Bengisu Salmaner

KORONAVİRÜSÜN (COVID-19)

TÜRK BORÇLAR HUKUKU VE SÖZLEŞMELER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

İlk olarak Çin Halk Cumhuriyeti’nde ortaya çıkan ve tüm Dünyaya hızla yayılan koronavirüs (COVID-19) salgın hastalığı Dünya Sağlık Örgütü tarafından küresel pandemi olarak ilan edilmiştir. Bulaşma şekli ve hızı sebebiyle COVID-19, toplumu alıştığı hayat düzenini değiştirmeye itmiş; salgının yayılmasının engellenmesi amacıyla alınan önlemler, salgının yayılmasını yavaşlatmakla beraber ticari ilişkileri ve sosyo-ekonomik hayatı neredeyse durma noktasına getirmiştir.

Ülkemizde ilk vakanın görülmesine kadar hükümet bazında tavsiye niteliğinde uyarılar olmuş, toplumun bir kesiminin hastalığın buluşma riskine karşı kendi bireysel önlemlerini alması ile alışveriş merkezleri, eğlence mekânları, restoran ve dinlenme yerlerinin gelirlerinde önemli bir düşüş yaşanmıştır. Ardından çeşitli firmalar, koronavirüs ile mücadele kapsamında önlem almak ve çalışanlarını da korumak amacıyla mağazalarını kapatmışlardır. Koronavirüsün beklenmedik bir hızla yayılması sonucu, ulusal ve uluslararası düzeyde açık veya kapalı alanlarda düzenlenecek her türlü bilimsel, kültürel, sanatsal ve benzeri toplantıların veya aktivitelerin (organizasyonların) Nisan ayı sonuna kadar ertelenmesine karar verilmiştir. İç İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan kararnameler ile sinema, eğlence mekânları, kıraathane, işyerleri vb. birçok işyeri geçici olarak kapatılmıştır. Sektörlerin birbiri ile bağlantılı olması, çalışmaya devam eden hizmet sektörlerini de etkilemiş; koronavirüs salgını birkaç istisna sektör dışında tüm dünyayı ekonomik dar boğaza sokmuştur.

Koronavirüs salgınının mevcut ve ileride artabilecek ekonomik etkilerinin sözleşmesel ilişkiler açısından mücbir sebep olarak kabul edilip edilmeyeceği ve salgın nedeniyle edimlerin ifa edilmemesinin sözleşme ihlali oluşturup oluşturmayacağı hususlarının sonuçları dâhilinde değerlendirilmesi gerekmiştir.

Koronavirüs salgını mücbir sebep kapsamında değerlendirilebilir mi?

Salgın hastalık nedeniyle alınan tedbirlerin sözleşmelerin ifasında yarattığı güçlük, salgın hastalıkların mücbir sebep olarak nitelendirilmesini gerektirir. İfa imkânsızlığı üst başlığı altında incelen maddi imkânsızlık doktrinde ve uygulamada mücbir sebep olarak adlandırılır. Mücbir sebebin Türk Borçlar Kanunu’nda bir tanımı yoktur. Bunun yanı sıra mücbir sebep Yargıtay içtihatlarında şu şekilde tanımlanmaktadır:

“Borçlunun faaliyet ve işletmesi dışında meydana gelen, genel bir davranış normunun veya borcun ihlaline mutlak ve kaçınılmaz bir şekilde yol açan öngörülmesi ve karşı konulması mümkün olmayan olağanüstü bir olaydır.” ¹

Bu anlamda deprem, sel, yangın, salgın hastalık gibi haller mücbir sebep sayılır. Yargıtay içtihatlarına göre sadece yıldırım düşmesi, kasırga, deprem gibi doğa olayları değil; bazen savaş, ihtilal, isyan gibi insana bağlı beşeri ya da sosyal bir olay, hatta ithal yasağı, kamulaştırma gibi hukuki bir olay da mücbir sebep olabilir.² Örneğin Yargıtay bir kararında ihraç-ithal yasaklamalarını mücbir sebep olarak kabul etmiştir.³ Bir olayın mücbir sebep olarak nitelendirilebilmesi için o olayın önceden sezilemez, karşı konulamaz olması ve harici bir etkenden ileri gelmiş olması gerekir. Yargıtay içtihatlarında tanımı yapılan mücbir sebebin unsurları; olay, haricilik, kaçınılmazlık, öngörülemezlik, borcun ihlali ve borcun ifa edilememesi ile mücbir sebep arasında illiyet bağının bulunması olarak sayılmıştır. Bu temel kıstasların yanı sıra Yargıtay’ın, mücbir sebep oluşturduğu iddia edilen olayın ülke genelinde etkili olup olmadığı, benzer hukuki ilişkilere etkisi ve tarafların tacir olup olmadığı gibi kıstasları da değerlendirdiği görülmektedir.⁴ Bu bağlamda salgın bir hastalığın yaratacağı etkiler de mücbir sebep kapsamında değerlendirilebilecektir.

Koronavirüsün çok yeni ortaya çıkan bir hastalık olması sebebiyle, Türkiye’de, mücbir sebep oluşturabileceği yönünde henüz spesifik bir Yargıtay kararı bulunmamaktadır. Bununla beraber Yargıtay’ın daha önce domuz gribi, kuş gribi gibi salgın hastalıklar ile ilgili verdiği kararlara bakıldığında bu tür salgın hastalıkları mücbir sebep olarak kabul etmemiş olduğu göze çarpmaktadır.⁵ Ancak, koronavirüs salgınının daha önce Yargıtay kararlarına konu olmuş olan bu salgın hastalıklara oranla dünya çapında çok daha öngörülemez bir hızla yayıldığı dikkate alındığında yaşanan koronavirüs salgını kanaatimizce hukuken bir mücbir sebep hali olarak değerlendirilebilecektir. Bununla birlikte Yargıtay’ın mücbir sebep değerlendirmesi yaparken olay bazında -başka bir ifade ile taraflar arasındaki somut olayın koşullarına göre- karar vermekte olduğunu, bu bağlamda mücbir sebep halinin olay özelinde değerlendirilmesi gerektiğini de önemle belirtmek isteriz.

Koronavirüs salgın hastalığı nedeniyle yerine getirilemeyen yükümlülükler borçlunun temerrüdüne sebep olur mu?

Sözleşme genellikle birbirinden farklı menfaat ve amaçlarla hareket eden kişiler arasında hukuki bir sonuç doğurmak ve özellikle bir borç ilişkisi kurmak, söz konusu hukuki ilişkiye yönelik olarak birtakım hak, yükümlülük ve sorumlulukların düzenlenmesini sağlamak amacıyla yapılan anlaşmadır.⁶ Kimi zaman söz konusu yükümlülüklerin ifası tarafların iradelerinden bağımsız olarak imkânsız hale gelmekte, bir başka deyişle ifa imkânsızlığı ortaya çıkmaktadır. Kanun koyucu, 6102 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun TBK’nın 132. ve 136. maddeleriyle ifa imkânsızlığı ve sonuçlarını düzenlemiştir. Bu hükme göre mücbir sebebin varlığını ve borcu ifa etmenin imkânsızlığının bu sebepten ileri geldiğini ispat eden borçlunun borcu sona erer.

İspat yükü borçluya ait olmak üzere, ifanın imkânsızlığını ispatladığı ölçüde borçlunun sorumluluğu sonlandırılmıştır. TBK m. 136’da; “Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlü olup, henüz kendisine ifa edilmemiş olan edimi isteme hakkını kaybeder…” denilmek suretiyle ifa imkânsızlığının sonuçları düzenlenmiştir.

Salgın hastalık gibi, imkânsızlığın borçluya yüklenemeyen sebeplerden kaynaklanması halinde borçlu aynen ifadan kurtulduğu gibi, alacaklının borcun ifa edilmemesi nedeniyle uğradığı zararlarını tazmin etmekle de yükümlü olmayacak, böyle bir durum sözleşmenin ihlali anlamına gelmeyecektir.

Taraflar arasındaki sözleşmede mücbir sebep maddesinin bulunmasının uyuşmazlığın çözümüne etkisi nedir?

Olası uyuşmazlıklarda taraflar arasındaki sözleşmenin mücbir sebep maddesinin varlığı, yazılış şekli ile somut olayın özellikleri de önem arz edecek ve uyuşmazlığın çözümündeki başarı şansını belirleyecektir.

• Taraflar arasındaki sözleşmede mücbir sebep düzenlemesinin yer alması ihtimalide; sözleşmede salgın hastalıklara ilişkin bir hükmün olup olmadığı değerlendirilmelidir. Eğer salgın ile ilgili açık bir düzenleme yer alıyorsa bu durumda sözleşmede yer alan yükümlülüklere uygun şekilde tarafların borçları sona erecektir. Salgın ifadesinin yer almaması halinde de “ve benzeri” kavramının içinde olduğu kabul edilerek hükmün geniş şekilde yorumlanması gerekecektir.

• Sözleşmede mücbir sebep düzenlemesi olmaması veyahut taraflar arasında herhangi bir yazılı sözleşme olmaması halinde ise; sözleşme kanunlarda yer alan bağlayıcı düzenlemeler çerçevesinde değerlendirilecektir. Salgın sebebi ile sözleşmenin ilk kurulduğu anda mevcut edimlerin dengesi artık bir taraf için çekilemez derecede bozulmuş olabilir. Bu durumda “işlem temelinin çökmesi” olarak adlandırılan hukuki kavram ortaya çıkar. Buna göre sözleşme ya yeni duruma/durumlara uygun hale getirilmeli ya da bunun mümkün olmaması halinde ortadan kaldırılmalıdır. Eğer sözleşmenin yeni durumlara uyarlanması söz konusu ise taraflar birlikte bir anlaşmaya varabilirler, eğer bu anlaşma olası değilse, taraflardan biri hâkimin müdahalesi ile sözleşmenin uyarlanmasını TBK’nın 138. maddesi uyarınca mahkemeden isteyebilir. Bu ihtimal de ticari ilişkilerin sağlıklı bir şekilde sürdürülmesi açısından başvurulabilecek seçeneklerden biri olabilecektir.

Sonuç olarak, Dünya Sağlık Örgütü’nün 30 Ocak 2020 tarihli açıklaması ışığında,  koronavirüs (COVID-19) adlı virüsün insan üzerindeki etkilerinin tüm insanlık için ciddi bir tehdit oluşturması ve hükümet bazında acil önlemler alınması, kanaatimizce tüm şahıslar için bu salgın hastalığın mücbir sebep niteliğinde olabileceğine işaret etmektedir. Böyle bir durumda ticari işletmenin asli unsurları olarak kabul edilen ve işletme değerini etkileyen her tür menkul, gayri-menkul, fikri mülkiyet vb. mallar ile işletmeye özgülenen malvarlığına ilişkin her bir sözleşmede yer alan yükümlülük/borç ve sair sorumluluklar artık mücbir sebep sebebiyle sona erebilecektir. Ancak koronavirüs durumunun mücbir sebep teşkil edip etmeyeceğinin somut olay bazında değerlendirileceğini bir kez daha hatırlatmak isteriz. Bu bakımdan kişi ve kuruluşların koronavirüs sebebiyle alacakları sözleşmenin feshi, askıya alınması, ifanın ertelenmesi ve benzeri kararları büyük bir titizlikle incelemesi ve bu konuda alanında uzman kişilerden destek almalarını önemle tavsiye ederiz.    

Konuyla ilgili diğer sorularınız için bizlerle her zaman iletişime geçebilirsiniz.

E-posta: info@turhanturhan.com

__________________________

¹ YHGK, E. 2012/11-1096, K. 2013/382, T. 20.3.2013; YHGK, E. 2012/10-1141, K. 2013/282, T. 27.2.2013; YHGK, E. 2017/11-90, K. 2018/1259, T. 27.6.2018.

² YHGK, E. 2015/10-1100, K. 2018/1185, T. 13.6.2018; YHGK, E. 2015/10-2682, K. 2019/986, T. 1.10.2019.

³ Y19HD, E. 2002/4558, K. 2002/6953, T. 25.10.2002.

⁴ Y11HD, E. 2014/8068, K. 2014/16238, T. 23.10.2014.

⁵ Y23HD, E. 2015/7538, K. 2016/719, T. 11.2.2016; Y23HD, E. 2013/2022 K. 2013/4231 T. 20.6.2013; Y23HD, E. 2013/8156 K. 2014/3159 T. 22.4.2014.

⁶ Selahattin Sulhi TEKİNAY, Sermet AKMAN, Haluk BURCUOĞLU, Atilla ALTOP, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 6. Bası, İstanbul 1988, s. 65.

The post KORONAVİRÜSÜN (COVID-19) TÜRK BORÇLAR HUKUKU VE SÖZLEŞMELER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ appeared first on Turhan & Turhan.